Chiến tranh Iran và cú sốc mới với kinh tế toàn cầu
17/06/26
 |
| Các bộ phận tuabin gió tại Diêm Thành, Trung Quốc. Các công ty Trung Quốc thống trị việc sản xuất gần như mọi linh kiện của lưới điện hiện đại. Ảnh: Qilai Shen |
Thỏa thuận giữa Mỹ và Iran có thể mở đường cho việc chấm dứt các đợt bạo lực và gián đoạn năng lượng tại vùng Vịnh Ba Tư. Tuy nhiên, kinh tế toàn cầu khó có thể quay lại trạng thái trước ngày 28/2, khi Mỹ và Israel bắt đầu ném bom Iran. Cuộc chiến đã tạo ra những thay đổi khó đảo ngược trong trật tự năng lượng, vai trò của Trung Quốc, niềm tin vào an ninh hàng hải và triển vọng tăng trưởng toàn cầu.
Trật tự năng lượng bị đảo lộn
Tác động rõ nhất của chiến tranh là cú sốc năng lượng. Việc nguồn cung dầu khí từ Trung Đông gần như tê liệt, cùng giá năng lượng tăng vọt, đã làm thay đổi tương quan quyền lực giữa nhà sản xuất và khách hàng. Các nước xuất khẩu từ vùng Vịnh đến châu Mỹ tìm cách giữ hoặc mở rộng thị phần, trong khi các nước nhập khẩu ráo riết giảm phụ thuộc và củng cố nguồn cung.
Sự dễ tổn thương của các nền kinh tế châu Á và châu Âu bị phơi bày rõ rệt. Ở một số nơi như Hàn Quốc và Nhật Bản, khủng hoảng khiến than đá được sử dụng nhiều hơn để bảo đảm điện năng. Nhưng về dài hạn, cú sốc năng lượng thứ hai chỉ trong bốn năm có thể thúc đẩy nhanh hơn quá trình chuyển sang điện mặt trời, điện gió và điện hạt nhân.
So với năm 2022, thời điểm Nga phát động cuộc chiến với Ukraine, thế giới hiện có nền tảng tốt hơn cho chuyển đổi năng lượng. Pin điện, xe điện và công nghệ lưu trữ đều đã tiến bộ, trong khi chi phí năng lượng tái tạo ngày càng cạnh tranh. Hồi tháng 4, điện gió và điện mặt trời lần đầu tiên tạo ra nhiều điện hơn khí đốt trên phạm vi toàn cầu. Điều này cho thấy năng lượng sạch đang trở thành phương án kinh tế thực tế hơn.
Cùng lúc, quan hệ giữa các nhà sản xuất dầu cũng xáo trộn. Chiến tranh làm gia tăng căng thẳng giữa UAE và Ả rập Saudi, khiến UAE rời OPEC Plus. OPEC suy yếu có thể làm thị trường dầu biến động hơn. Ả rập Saudi xích gần Nga hơn, trong khi Moscow được hưởng lợi từ việc một số lệnh trừng phạt tạm thời được nới lỏng, giúp tăng lợi nhuận xuất khẩu dầu.
Trung Quốc hưởng lợi từ cuộc đua năng lượng sạch
Quá trình đa dạng hóa mạng lưới năng lượng sẽ tiếp tục sau chiến tranh, Trung Quốc đang ở vị trí hưởng lợi lớn nhất. Quốc gia này dẫn đầu thế giới trong sản xuất turbine gió, cáp điện cao áp, máy biến áp, tấm pin mặt trời, pin lưu trữ và phần mềm quản lý dòng điện.
Khi nhiều quốc gia muốn giảm phụ thuộc vào Trung Đông, vai trò của Trung Quốc trong chuỗi cung ứng năng lượng sạch sẽ tăng mạnh. Điều này đem lại lợi ích kinh tế, đồng thời mở rộng ảnh hưởng chiến lược của Bắc Kinh.
Trong khi đó, chính quyền Trump thúc đẩy việc ngăn chặn các dự án năng lượng tái tạo, thậm chí trả tiền để doanh nghiệp hủy bỏ trang trại điện gió. Cách tiếp cận này khiến Mỹ gần như tự rút khỏi cuộc cạnh tranh công nghiệp quan trọng, nhường thêm lợi thế cho đối thủ lớn nhất.
Niềm tin vào vùng Vịnh và Mỹ suy giảm
Thay đổi khó đảo ngược khác là niềm tin vào tự do hàng hải qua eo biển Hormuz. Đây là tuyến đường biển duy nhất để đưa dầu, khí tự nhiên và nhiều hàng hóa khác ra khỏi vùng Vịnh Ba Tư. Iran đã cho thấy nước này có thể gây gián đoạn thương mại bất kỳ lúc nào. Dù kế hoạch thu phí tàu qua eo biển không được chính thức hóa, rủi ro và chi phí vận chuyển qua khu vực này khó trở lại mức cũ.
Niềm tin vào sự ổn định của vùng Vịnh cũng bị tổn hại. Iran đã tấn công Kuwait, Qatar, Ả rập Saudi, UAE và nhiều nước láng giềng bằng drone, tên lửa. Thiệt hại tại các mỏ khí của Qatar ảnh hưởng 17% năng lực xuất khẩu khí tự nhiên hóa lỏng. Tại Ả rập Saudi, một tổ hợp hóa dầu bị đánh bom. Với UAE, các cuộc tấn công vào khách sạn, trung tâm dữ liệu và cơ sở hạt nhân có thể làm nhà đầu tư và du khách dè chừng.
Uy tín của Mỹ cũng bị ảnh hưởng. Trong nhiều thập niên, nhiệm vụ cốt lõi của hải quân Mỹ là bảo đảm tự do hàng hải. Nhưng việc Iran vẫn có thể cản trở luồng tàu thuyền cho thấy sức mạnh quân sự Mỹ có giới hạn. Quyết định kích hoạt chiến tranh với Iran, cùng cách điều hành khó đoán của Tổng thống Donald Trump, càng làm suy giảm niềm tin vào khả năng Washington duy trì trật tự thương mại toàn cầu.
Tăng trưởng chậm hơn, giá cả cao hơn
Trước chiến tranh, kinh tế toàn cầu từng có tín hiệu khả quan. Lạm phát giảm, tăng trưởng nhích lên, thương mại vẫn đứng vững sau nhiều cú sốc. Nhưng chiến tranh Iran đã đảo ngược bức tranh ấy. Trong năm nay, ngân hàng Thế giới hạ dự báo tăng trưởng toàn cầu xuống 2,5%, từ mức 2,9% năm 2025.
Lạm phát cũng quay trở lại. Trong tháng 5, tại Mỹ, lạm phát tăng tháng thứ ba liên tiếp, đạt 4,2%. Thay vì chờ Fed giảm lãi suất, phố Wall bắt đầu tính đến khả năng Fed tăng lãi suất trong năm nay. Ngân hàng Trung ương châu Âu cũng nâng lãi suất lên 2,25%, cho rằng chiến tranh Trung Đông đang tạo thêm áp lực giá.
Lãi suất cao gây sức ép lớn lên cả nước giàu lẫn nước nghèo, vốn đã gánh nợ công lớn và phải dùng nhiều ngân sách hơn để trả lãi. Các chính phủ phải hỗ trợ hộ gia đình chịu giá năng lượng cao và tăng chi tiêu quân sự trước rủi ro an ninh mới.
Chiến tranh Iran vì thế không chỉ là khủng hoảng khu vực. Cuộc chiến này đã đẩy kinh tế toàn cầu vào quỹ đạo bất ổn hơn, tăng trưởng chậm hơn và giá cả cao hơn. Với doanh nghiệp, nhà đầu tư và chính phủ, thế giới sau chiến tranh sẽ khó dự đoán hơn nhiều.
shared via nytimes,
