Chiến tranh Iran và mối đe dọa nền kinh tế Á – Âu
20/03/26
 |
| Một trạm xăng ở Dhaka, Bangladesh. Ảnh: Mohammad Ponir Hossain/Reuters |
Khi dầu và khí đốt tăng giá, lạm phát không còn là biểu đồ trong phòng họp mà là hóa đơn trên bàn bếp. Cuộc chiến giữa Mỹ – Israel và Iran khiến dòng năng lượng qua Trung Đông bị gián đoạn, kéo giá lên và buộc chính phủ từ London tới Seoul phải chọn giữa hai điều đều khó chịu: chi tiền để “che” giá cho dân, hay giữ kỷ luật ngân sách và chấp nhận cơn giận của cử tri. Với châu Âu và châu Á, nơi ký ức về cuộc khủng hoảng 2022 còn mới, ngưỡng hành động đã hạ thấp, dư địa tài khóa mỏng đi.
Dilemma tài khóa: Cứu trợ hay trấn an thị trường nợ
Nhiều nước bước vào cuộc khủng hoảng mới với hành trang: chi phí quốc phòng tăng, dân số già hóa, dịch vụ công thiếu hụt, hạ tầng cần đầu tư. Thêm năng lượng đắt, bài toán ngân sách lập tức căng. Nếu trợ cấp rộng rãi, thâm hụt phình lên, nhà đầu tư trái phiếu đòi lãi cao hơn. Nếu không trợ cấp, giá xăng và điện sẽ thổi bùng phản ứng chính trị, nhất là khi tiền lương không kịp đuổi giá.
Angel Talavera của Oxford Economics nói: “Dư địa tài khóa quan trọng, nhưng áp lực chính trị còn quan trọng hơn.” Sau năm 2022, giá cả trở thành vấn đề nhạy cảm, khiến “ngưỡng can thiệp” thấp hơn trước: chính phủ dễ ra tay sớm, dù biết sẽ trả giá về nợ.
Các biện pháp đầu tiên: Nhỏ, nhanh, hướng vào nhiên liệu
Cho tới nay, can thiệp còn hạn chế, chủ yếu nhắm vào nhiên liệu cho người lái xe, vì dễ triển khai và dễ giải thích. Bồ Đào Nha giảm thuế dầu diesel. Hy Lạp áp trần biên lợi nhuận doanh nghiệp đối với bán nhiên liệu và một số hàng thiết yếu. Hàn Quốc cân nhắc mở rộng phiếu hỗ trợ năng lượng cho hộ gia đình. Đây là “liều giảm đau” rẻ hơn trợ cấp đại trà.
Nhưng chiến sự có dấu hiệu kéo dài: Iran tấn công cơ sở năng lượng ở Qatar và Saudi Arabia để trả đũa. Nếu gián đoạn tiếp diễn, các gói nhỏ sẽ không đủ. Khi ấy, chính phủ phải lựa chọn giữa bơm thêm tiền và cắt bớt các chương trình vốn được lòng dân, hoặc vay nhiều hơn trong lúc lãi suất còn cao.
Châu Âu: Làm được, nhưng sẽ đau
Châu Âu (EU) nhập trực tiếp tương đối ít dầu và khí từ Trung Đông so với châu Á. Nhưng giá năng lượng là giá toàn cầu. Khi châu Á tranh mua nguồn thay thế, người dân châu Âu sẽ phải trả cao hơn. Sander Tordoir của Center for European Reform nhận định tài khóa châu Âu nhìn chung “ổn”, song lặp lại mức cứu trợ năm 2022 sẽ đáng lo. Khi đó, trợ cấp năng lượng ở EU gần như tăng gấp đôi lên 397 tỷ EUR; riêng Anh chi khoảng 75 tỷ bảng trong hai năm để trợ hóa đơn và hỗ trợ doanh nghiệp.
Nếu phải chi ở “tầm đó”, chuyện “làm được” không đồng nghĩa “dễ chịu”: nó sẽ bào mòn không gian cho giáo dục, y tế và quốc phòng, đồng thời làm nợ khó giảm.
Anh là trường hợp “nhạy” nhất. Chính phủ cam kết các quy tắc tài khóa nghiêm để làm yên thị trường trái phiếu vốn hay phản ứng mạnh. Lợi suất trái phiếu Anh thường tăng vọt trong các đợt bán tháo, đẩy chi phí vay lên nhanh. Năm ngoái, London phải dùng khoảng 1 bảng trong mỗi 10 bảng chi tiêu công để trả lãi nợ. Khi bức tranh bắt đầu sáng hơn, cú sốc Iran có thể kéo mọi thứ lùi lại.
Đức cũng không dư dả. Năm 2022, Berlin giảm thuế xăng dầu vài tháng đã tốn 3 tỷ EUR. Viện DIW, Marcel Fratzscher ước tính nếu giá dầu khí giữ cao cả năm, tăng trưởng dự kiến có thể bị cắt còn 0,5%. Ông cảnh báo: “Ngân sách hiện tại không có chỗ để xoay và đó mới chỉ là bắt đầu.”
Pháp được đỡ nhờ điện hạt nhân, nhưng nợ cao khiến Paris “không thể tiêu xài phóng tay”. Trái lại, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha và Hy Lạp là điểm sáng tương đối: sau nhiều năm thắt chặt và tăng trưởng tốt, họ có nhiều khả năng hành động sớm hơn mà không khiến thị trường hoảng.
Châu Á: Khủng hoảng nợ có thể quay lại
Trong khoảng 20% dầu và LNG toàn cầu đi qua tuyến vận tải chiến lược, phần lớn hướng về châu Á. Vì thế, rủi ro cung ứng và giá cả tập trung ở đây. Một số hãng hàng không lo thiếu nhiên liệu bay; Bangladesh đã phân phối nhiên liệu theo định mức và đóng cửa đại học; vài địa phương ở Philippines chuyển sang tuần làm việc bốn ngày.
Albert Park, ADB cho biết nhiều nước châu Á vừa mới kiềm chế được thâm hụt sau Covid-19, nhưng gián đoạn thương mại do chiến tranh là “cuộc khủng hoảng khác” có thể đẩy nợ lên lại, nhất là nơi đã “đi trên dây” về bền vững nợ.
Các nền kinh tế giàu như Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan có công cụ đệm – phiếu năng lượng, dự trữ ngoại hối, đường tín dụng nên chịu đòn tốt hơn. Ngược lại, các thị trường mới nổi dễ bị ép phải trợ cấp nhiên liệu, vốn là truyền thống chính trị ở Đông Nam Á.
Thái Lan là ví dụ: quỹ bình ổn nhiên liệu từng thâm hụt hàng tỷ USD năm 2022 và phải có bảo lãnh vay khẩn cấp. Nay Bangkok lại chi hàng chục triệu USD mỗi ngày để trợ diesel, khiến quỹ rơi vào thâm hụt và chính phủ bàn chuyện bảo lãnh mới. Indonesia cũng phát tín hiệu tăng trợ cấp. Nomura cảnh báo cả hai nước đối mặt nguy cơ bị hạ xếp hạng tín nhiệm, làm chi phí vay tăng. Stefan Angrick, Moody’s nói các can thiệp này có thể “giảm biến động” trước mắt, nhưng với hạn chế tài khóa, họ không muốn kéo dài.
Nhóm dễ tổn thương nhất là Bangladesh và Pakistan, nơi phụ thuộc Trung Đông từ 2/3 lên nguồn LNG và dầu, trong khi áp lực tài trợ lớn. Rủi ro cũng lan tới các đảo quốc Thái Bình Dương như Tonga, Fiji, Samoa, và Maldives – những nền kinh tế nhỏ, nhập khẩu năng lượng lớn, dễ bị cú sốc tỷ giá.
Một yếu tố nữa là đồng USD thường mạnh lên khi bất ổn tăng. Với nhiều nước châu Á, nhiên liệu và nợ nước ngoài đều định giá bằng USD, nên cuộc khủng hoảng năng lượng bị khuếch đại qua tỷ giá. Ở châu Âu, giá khí đốt cao khiến doanh nghiệp hoãn đầu tư, làm suy giảm cạnh tranh dài hạn.
Trợ cấp trúng đích
Nếu chiến tranh kéo dài, chênh lệch giữa trợ cấp “đại trà” và “trúng đích” sẽ quyết định số phận ngân sách. Trợ cấp rộng rãi mua được yên ổn chính trị nhưng đắt đỏ, dễ tạo lệ thuộc và nuôi thâm hụt. Trợ cấp trúng đích – phiếu năng lượng cho hộ nghèo, hỗ trợ tạm thời cho ngành thiết yếu, giới hạn thời gian, khó về hành chính nhưng bền hơn. Park, ADB khuyến nghị các nước ngân sách chật phải tránh biện pháp “rải tiền” và tập trung vào hỗ trợ có mục tiêu.
Giá năng lượng chưa trở lại mức điên cuồng của năm 2022, nhưng lực ép đang tăng dần. Càng kéo dài, lạm phát càng dai dẳng, ngân hàng trung ương càng khó nới lỏng, tăng trưởng càng yếu, và tỷ lệ nợ/GDP càng xấu. Đó là vòng xoáy khiến thị trường trái phiếu trở nên nóng nảy và chính trị trong nước trở nên độc đoán. Châu Âu có thể “chịu đau” bằng cách chi thêm, nhưng sẽ phải đánh đổi ưu tiên khác. Châu Á, đặc biệt các thị trường mới nổi, có nguy cơ biến khủng hoảng giá thành khủng hoảng nợ. Trong cuộc chiến tưởng xa, hóa đơn lại đến rất gần.
shared via nytimes,
