Khi người Mỹ trung lưu bắt đầu bán huyết tương
23/03/26
 |
| Các trung tâm ở Webster, Texas, trả tiền cho người dân để lấy huyết tương, được sử dụng để sản xuất các liệu pháp y tế. Ảnh: Christopher Lee |
Có những dấu hiệu về sức khỏe của nền kinh tế không hiện lên trong báo cáo việc làm hay các bài diễn văn tranh cử. Chúng nằm ở những hàng người đứng ngoài trung tâm lấy huyết tương từ sáng sớm, tay cầm chăn mỏng chống lạnh, mắt dán vào điện thoại, chờ đến lượt đổi một phần cơ thể mình lấy vài chục USD.
Đó là một hình ảnh đáng chú ý của nước Mỹ hậu lạm phát. Không chỉ người thất nghiệp hay bên bờ mất nhà mới cần tiền mặt gấp. Ngày càng nhiều người có việc làm toàn thời gian, có thu nhập tương đối ổn định, thậm chí thuộc tầng lớp trung lưu, cũng tìm đến huyết tương như một nguồn thu phụ đều đặn để giữ ngân sách gia đình không trượt dốc.
“Nghề tay trái” lạ lùng
Joseph Briseño, 59 tuổi, là một trường hợp như vậy. Bốn ngày mỗi tuần, ông làm việc trong cabin điều khiển cần cẩu tại một công ty xử lý rác ở ngoại ô Houston, giữ vị trí giám sát với thu nhập khoảng 50.000 USD một năm. Nhưng vào hai ngày nghỉ, ông lại ngồi trên ghế ngả ở trung tâm CSL Plasma, cắm kim vào tay để tách huyết tương trong gần một giờ.
Từ “hiến” ở đây nghe nhân đạo hơn thực tế. Mỗi lần như vậy, Briseño nhận trung bình khoảng 70 USD. Số tiền ấy có thể là tiền xăng, tiền đi chợ hoặc khoản dự phòng cho những hóa đơn bất ngờ. Ông bắt đầu làm việc này sau khi nhận ra mình không thể kiếm thêm công việc phụ nào phù hợp với lịch làm chính. “Trong nền kinh tế này, mọi thứ đều đắt đỏ. Và việc này có lợi.”
Huyết tương đi ra ngoại ô
Trong nhiều thập niên, các trung tâm huyết tương ở Mỹ chủ yếu gắn với những khu dân cư nghèo. Điều đang thay đổi không chỉ là số người tham gia, mà còn là địa lý của ngành này.
Một nghiên cứu của các học giả tại Washington University in St. Louis và University of Colorado, Boulder cho thấy nếu các trung tâm đời đầu tập trung ở khu vực thu nhập thấp, thì những cơ sở mở mới ngày càng xuất hiện tại các khu dân cư trung lưu. Sự dịch chuyển ấy không chỉ phản ánh chiến lược bất động sản. Nó cho thấy áp lực tài chính đang lan dần lên những bậc cao hơn của thang thu nhập.
Webster, Texas, là ví dụ tiêu biểu. Đây là vùng ngoại ô Houston, không xa Trung tâm Không gian Johnson của NASA. Tại đây, các trung tâm lấy huyết tương mới mở cửa trên những dải thương mại rất điển hình của nước Mỹ ngoại ô: gần phòng tập Orangetheory Fitness, bên cạnh hồ nhân tạo, sát chi nhánh Charles Schwab.
Hình ảnh ấy rất có sức gợi. Huyết tương, thứ từng gắn với các khu phố thiếu nguồn lực, giờ lại xuất hiện cạnh phòng gym boutique và nhà môi giới đầu tư. Cơ thể con người, theo một nghĩa rất trực tiếp, đang trở thành công cụ cân bằng ngân sách của tầng lớp có xe hơi, có việc làm, đôi khi có cả tài khoản đầu tư.
Một ngành công nghiệp tỷ USD
Phía sau những chiếc ghế ngả và các thẻ trả trước là một ngành kinh doanh khổng lồ. Mỹ hiện cung cấp khoảng 70% huyết tương của thế giới, phần lớn vì đây là một trong số ít quốc gia cho phép trả tiền cho người cung cấp huyết tương. Năm 2024, Mỹ xuất khẩu lượng huyết tương trị giá 6,2 tỷ USD.
Với những tập đoàn như CSL hay Takeda, huyết tương là nguyên liệu đầu vào cho các loại thuốc điều trị suy giảm miễn dịch, bệnh gan, rối loạn đông máu và nhiều tình trạng hiếm gặp khác. Ở đầu ra, đây là một ngành có giá trị y tế rất thật. Nhưng chính điều đó khiến nghịch lý trở nên rõ hơn: hệ thống y tế cần huyết tương, còn hệ thống kinh tế tạo ra đủ áp lực để một lượng lớn người dân sẵn sàng bán nó.
Từ năm 2014 – 2021, số trung tâm lấy huyết tương ở Mỹ đã tăng hơn gấp đôi; hiện có khoảng 1.200 cơ sở trên toàn quốc. Nguồn cung con người, xem ra, vẫn rất dồi dào.
“Mạng an sinh trong bóng râm”
Trong cuốn Blood Money xuất bản năm 2023, nhà báo Kathleen McLaughlin mô tả cách ngành huyết tương Mỹ từ lâu dựa vào những cộng đồng dễ tổn thương, từ công nhân bị sa thải ở Rust Belt đến các khu vực dọc biên giới Mỹ – Mexico. Theo bà, hầu như không ai làm việc này chỉ vì lòng vị tha; động lực chính gần như luôn là tài chính.
Tuy vậy, câu chuyện không hoàn toàn chỉ có một màu. Nghiên cứu nói trên phát hiện rằng khi một trung tâm huyết tương mở ra, nhu cầu vay payday loan lãi suất cao trong nhóm người vay trẻ giảm đáng kể trong vài năm đầu. Nói cách khác, bán huyết tương đôi khi hoạt động như một lựa chọn ít tệ hơn so với tín dụng săn mồi.
Peter Jaworski, học giả nghiên cứu về kinh tế học và đạo đức của ngành huyết tương, gọi đó là một “mạng an sinh trong bóng râm”. Cụm từ này đặc biệt đúng với nước Mỹ hiện nay. Khi mạng lưới an sinh chính thức không đủ dày, thị trường luôn sản sinh ra các cơ chế đệm thay thế: lái Uber, giao đồ ăn, làm việc nền tảng và giờ là bán huyết tương. Chúng không xóa bất an. Chúng chỉ giúp trì hoãn cú rơi.
Dấu hiệu đáng lo
Điều đáng lo không nằm ở chỗ thị trường này tồn tại. Nó nằm ở chỗ thị trường ấy đang hoạt động quá trơn tru. Các công ty muốn những người cung cấp “đáng tin cậy”: đúng giờ, đủ điều kiện, quay lại đều đặn. Ngoại ô trung lưu, với nhịp sống ổn định hơn, trở thành nơi lý tưởng để tìm nguồn cung như vậy. Doanh nghiệp tối ưu hóa quy trình; người bán so sánh mức trả giữa các trung tâm; thị trường vận hành hiệu quả như mọi thị trường Mỹ khác.
Chính vì thế, hiện tượng này không nên được nhìn như một chuyện bên lề. Nó là tấm gương phản chiếu một thực tế lớn hơn: đối với không ít người Mỹ trung lưu, sức lao động thôi không còn đủ để duy trì mức sống. Họ đang phải huy động cả cơ thể mình như một tài sản có thể khai thác.
Khủng hoảng không phải lúc nào cũng hiện ra bằng một cú sập lớn. Đôi khi nó hiện ra bằng những hàng người lặng lẽ đứng đợi trước cửa một trung tâm huyết tương từ sáng sớm. Khi một xã hội bắt đầu coi cảnh tượng ấy là bình thường, vấn đề không còn nằm ở huyết tương. Vấn đề nằm ở phần còn lại của nền kinh tế.
shared via nytimes,
