Khi mô hình kinh tế lỗi thời trói buộc nước Mỹ
26/08/26
 |
| Ảnh: Alberto Miranda/Noema |
Ở Washington, một đạo luật có thể chết không phải vì sai, mà vì bị mô hình kinh tế chấm điểm là “quá đắt”. Tuy nhiên, những mô hình này lại mang trong mình nhiều giả định cũ kỹ: đầu tư công kém hiệu quả hơn đầu tư tư nhân, thuế người giàu làm hại tăng trưởng, khí hậu không đáng kể trong phép tính kinh tế và quyền lực độc quyền của doanh nghiệp chỉ là chuyện phụ. Khi công cụ đo lường sai, chính sách công cũng bị kéo lệch. Vậy nên nước Mỹ không chỉ cần luật mới; mà cần cách tính mới về tương lai.
Khi bảng tính quyết định số phận chính sách
Đạo luật Build Back Better (BBB) từng được kỳ vọng là một trong những nỗ lực lớn nhất của Mỹ nhằm đầu tư vào hạ tầng xã hội, khí hậu và người lao động. Nhưng tại Quốc hội, dự luật này không chỉ vấp phải chia rẽ chính trị mà còn bị đánh gục bởi một con số: Văn phòng Ngân sách Quốc hội Mỹ kết luận kế hoạch sẽ làm tăng thâm hụt, và kết luận ấy nhanh chóng trở thành vũ khí cho những lá phiếu dao động. Thượng nghị sĩ Joe Manchin -viện dẫn “chi phí thật” của dự luật theo CBO để tuyên bố bỏ phiếu chống.
Vấn đề nằm ở chỗ, những con số được xem như trung lập lại được tạo ra từ các giả định không hề trung lập. Mô hình của CBO mặc nhiên cho rằng đầu tư công kém năng suất hơn đầu tư tư nhân, thuế lũy tiến thường làm giảm tăng trưởng, còn ngoại tác như biến đổi khí hậu gần như không được tính đúng vào tác động kinh tế của chính sách. Những giả định này nhiều lần làm suy yếu các nỗ lực đầu tư vào người dân, giảm nghèo, kiểm soát người giàu và xây dựng nền kinh tế xanh. Ở Washington, CBO không làm luật, nhưng có thể quyết định luật sống hay chết. Thượng nghị sĩ Chuck Grassley từng nói: “CBO là Chúa ở đây, vì chính sách sống hay chết theo lời CBO.”
Người chấm điểm không vô hình
Năm 1974, CBO ra đời khi Quốc hội muốn có cơ quan độc lập để đánh giá ngân sách, thay vì phụ thuộc vào các báo cáo thiên lệch từ Nhà Trắng. Về nguyên tắc, nhiệm vụ của CBO rất rõ: tính chi phí và tác động kinh tế của dự luật, nhưng không khuyến nghị chính sách. Chính sự phi đảng phái tạo cho CBO uy tín đặc biệt.
Tuy nhiên, khi một cơ quan chấm điểm trở thành trọng tài tối cao, mô hình phía sau nó phải được nhìn kỹ. Các nghị sĩ thường chỉnh sửa dự luật để có điểm CBO đẹp hơn, thay vì tranh luận công khai về mục tiêu thật của chính sách. Ngoài CBO, Quốc hội còn dựa vào Penn Wharton Budget Model, mô hình tư nhân được phố Wall tài trợ và thường dùng các giả định bảo thủ hơn. Theo nhà thống kê George Box: “Mọi mô hình đều sai; câu hỏi là chúng sai đến mức nào thì không còn hữu ích.” Với các mô hình ngân sách hiện nay, đáp án đã rõ: chúng sai đủ nhiều để làm méo mó chính sách công.
Đầu tư công bị nhìn như gánh nặng
Sai lệch lớn nhất nằm ở cách mô hình nhìn đầu tư công. CBO và Penn Wharton thường coi chi tiêu công là thứ làm tăng nợ, lấn át đầu tư tư nhân và ít tạo ra tăng trưởng. Tuy nhiên thực tế lại phức tạp hơn nhiều. Hạ tầng Mỹ xuống cấp đến mức Hiệp hội Kỹ sư Xây dựng Mỹ chấm điểm C- và ước tính hạ tầng kém khiến mỗi hộ gia đình mất khoảng 3.300 USD mỗi năm.
CBO ước tính đầu tư liên bang có tỷ suất sinh lợi trung bình khoảng 5% mỗi năm, chỉ bằng 1/2 đầu tư tư nhân. Tuy nhiên, ước tính không dựa vào bằng chứng thực nghiệm; nhiều nghiên cứu cho thấy đầu tư công có thể đem lại tỷ suất sinh lợi kinh tế cao hơn đầu tư tư nhân. Đường sá, giao thông công cộng, giáo dục công, nghiên cứu cơ bản và hạ tầng năng lượng không cạnh tranh với khu vực tư nhân; chúng tạo điều kiện để khu vực tư nhân sinh lời.
Biến đổi khí hậu bị gạt khỏi phép tính
Điểm mù lớn nhất của các mô hình là khí hậu. Mô hình này tính rất kỹ chi phí đầu tư xanh, nhưng lại bỏ qua lợi ích từ giảm ô nhiễm, cắt phát thải và tránh thiệt hại khí hậu. Năm 2018, hơn 60% tăng trưởng kinh tế của Mỹ bị bào mòn bởi bão, cháy rừng, hạn hán và thời tiết cực đoan. Mỗi năm, khoảng 250.000 người Mỹ chết sớm vì ô nhiễm không khí, phần lớn do đốt nhiên liệu hóa thạch. Tuy nhiên, trong các bảng chấm điểm ngân sách, những thiệt hại này gần như biến mất.
Khi chi phí của khủng hoảng khí hậu không tồn tại trong mô hình, mọi chính sách khí hậu đều dễ bị mô tả là đắt đỏ. Đây không phải sự trung lập kỹ thuật mà lựa chọn chính trị được ngụy trang bằng công thức.
Thị trường trong mô hình không giống thị trường thật
Các mô hình cũng phóng đại hiệu ứng “lấn át”, tức giả định chi tiêu công sẽ hút mất vốn của khu vực tư nhân và đẩy lãi suất lên. Tuy nhiên, khi nền kinh tế có tỷ lệ thất nghiệp cao và nguồn lực nhàn rỗi, chi tiêu công có thể tạo thêm việc làm, tăng thu nhập, thúc đẩy tiêu dùng và kéo đầu tư tư nhân vào. Thực tế nhiều năm qua cũng cho thấy nợ công tăng không kéo lãi suất lên như các mô hình từng dự báo.
Ở chiều thuế, CBO thường cho rằng thuế doanh nghiệp và thuế người thu nhập cao gây hại cho tăng trưởng. Tuy nhiên, bằng chứng mới cho thấy tác động tiêu cực bị phóng đại; trong một số trường hợp, đánh thuế các công ty có quyền lực thị trường quá lớn còn giúp nền kinh tế vận hành lành mạnh hơn.
Điều bị bỏ qua là quyền lực độc quyền. Amazon từng hạ giá mạnh để chiếm thị trường tã trẻ em, rồi tăng giá khi đã thống trị. Doanh nghiệp lớn cũng có thể ép lương khi người lao động có quá ít lựa chọn việc làm – hiện tượng gọi là độc quyền mua lao động. Nếu mô hình không tính quyền lực thị trường, nó đang mô tả nền kinh tế trong sách giáo khoa, không phải nền kinh tế thật.
Không thể để công thức cũ khóa tương lai mới
Một số người muốn tước quyền hoặc xóa bỏ CBO. Nhưng tối thiểu, CBO và Penn Wharton phải cập nhật lại mô hình thay vì tiếp tục dựa vào những giả định kinh tế lỗi thời so với các nghiên cứu trong hai thập niên gần đây: đầu tư công có năng suất, phân phối thu nhập, quyền lực thị trường và ngoại tác khí hậu.
Quốc hội có quyền làm điều đó vì CBO là cơ quan do Quốc hội lập ra, tài trợ và chỉ đạo. Một số đề xuất đã xuất hiện: yêu cầu CBO tính “điểm carbon” của dự luật, đo tác động lên gia đình thu nhập thấp và cộng đồng da màu, hoặc công khai dữ liệu để bên ngoài kiểm chứng.
Điểm cốt lõi là nhiều chính sách hậu tân tự do: đầu tư nhà ở, trẻ em, người lao động, hạ tầng và kinh tế xanh không hề có hại cho nền kinh tế như các mô hình cũ thường gợi ý. Nếu nước Mỹ tiếp tục dùng công cụ đo lường của thế kỷ trước để đánh giá những rủi ro của thế kỷ này, cái giá sẽ không chỉ nằm trên giấy ngân sách mà hiện ra trong hạ tầng mục nát, khí hậu cực đoan, lương trì trệ và nền chính trị không còn đủ can đảm để đầu tư vào tương lai.
shared via noemamag,
