Địa chính trị mới của chuyển dịch xanh
12/08/26
 |
| Ảnh: Anthony Gerace/Noema |
Chuyển dịch năng lượng sạch không chỉ là câu chuyện đạo đức khí hậu hay cam kết giảm phát thải mà trở thành cuộc tái phân bổ quyền lực toàn cầu. Từ pin mặt trời, xe điện, khoáng sản chiến lược đến chuỗi cung ứng công nghiệp xanh, các quốc gia chạy đua để giành lợi thế kinh tế, an ninh năng lượng và quyền tự chủ địa chính trị trong thế giới bất ổn hơn.
Năng lượng sạch không chỉ vì khí hậu
Ngay cả khi chính sách khí hậu của Mỹ đảo chiều dưới thời Tổng thống Donald Trump, quá trình chuyển dịch năng lượng sạch trên toàn cầu vẫn tiếp tục tiến lên. Đầu tư vào năng lượng sạch hiện gấp đôi đầu tư vào nhiên liệu hóa thạch. Các nước như Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan triển khai điện mặt trời với tốc độ rất nhanh. Các quốc gia vùng Vịnh, vốn giàu lên nhờ dầu khí, cũng đa dạng hóa nền kinh tế và danh mục tài sản. Từ năm 2021, tại Trung Quốc, nhu cầu dầu nhiều khả năng đạt đỉnh và đang giảm.
Điều đáng chú ý là làn sóng này không chỉ xuất phát từ lo ngại về Trái Đất, các dự báo khoa học khí hậu hay những cam kết trong các hội nghị quốc tế. Năng lượng sạch lan rộng vì lý do thực dụng hơn: công nghệ xanh giúp giảm chi phí, mở ra cơ hội kinh tế và đem lại tự do địa chính trị.
Năng lượng luôn là quyền lực quốc gia
Từ lâu, năng lượng nằm ở trung tâm quyền lực nhà nước. Các cộng đồng cổ đại tích lũy năng lượng mặt trời dưới dạng sinh khối và lương thực. Cách mạng công nghiệp trao lợi thế địa chính trị cho Đế quốc Anh nhờ than đá. Sau đó, Mỹ dẫn dắt kỷ nguyên dầu mỏ, xây dựng sức mạnh tài chính và quân sự trên nền tảng năng lượng hóa thạch. Tuy nhiên, cuộc khủng hoảng dầu mỏ năm 1973 cũng phơi bày rủi ro của việc phụ thuộc vào nhiên liệu nước ngoài, thúc đẩy đầu tư vào gió, mặt trời, hạt nhân và địa nhiệt.
Nhiều thập niên, khoa học và phong trào khí hậu tạo nên mạng lưới toàn cầu về kiểm kê carbon, chính sách khử carbon và đàm phán khí hậu. Song sẽ là ngây thơ nếu nghĩ khoa học và vận động xã hội, tự thân có thể biến đổi hệ thống năng lượng toàn cầu đã được định hình qua nhiều thế kỷ bởi chiến tranh, đế quốc và cạnh tranh quyền lực. Ngày nay, thế giới bước vào kỷ nguyên mới: địa chính trị trở thành động lực chính của hành động khí hậu.
Lợi thế vật lý của công nghệ xanh
Các công nghệ xanh như pin mặt trời, tua-bin gió và xe điện có lợi thế rất lớn so với nhiên liệu hóa thạch. Dầu, khí và than phải được khai thác, vận chuyển, lọc, phân phối rồi đốt với tổn thất năng lượng và chi phí ở từng khâu. Ngược lại, ánh nắng và gió có mặt gần như khắp nơi, tạo điện với chi phí vận hành thấp. Các công nghệ này cũng được sản xuất hàng loạt, lặp lại và cải tiến liên tục.
Vì thế, năng lượng sạch không chỉ tốt hơn cho môi trường; về dài hạn, nó ngày càng rẻ hơn và dễ tiếp cận hơn. Với nhiều quốc gia, đặc biệt là những nước phải nhập khẩu nhiên liệu, đây là con đường để giảm phụ thuộc, tiết kiệm ngoại tệ và mở rộng quyền tự chủ. Pakistan là ví dụ rõ ràng. Năm 2022, khi châu Âu tìm cách thoát khỏi khí đốt Nga, các nước giàu trả giá cao hơn để giành hợp đồng khí tự nhiên hóa lỏng, khiến Pakistan thiếu hụt năng lượng. Cú sốc thúc đẩy nước này đầu tư mạnh vào điện mặt trời Trung Quốc. Kết quả là Pakistan, từ chỗ thiếu khí, nay lại có dư nguồn khí hóa lỏng vì điện mặt trời phát triển nhanh.
Cuộc đua công nghiệp xanh
Từ thập niên 1990, chuyển dịch xanh cũng mở ra cuộc cạnh tranh mới về công nghiệp. Trung Quốc nhận ra điều này sớm và đưa công nghệ năng lượng mới vào chiến lược địa chính trị. Sau đó, các tập đoàn Hàn Quốc bước vào pin mặt trời và pin lưu trữ; Anh xây chiến lược công nghiệp gió; Liên minh châu Âu lập Liên minh Pin châu Âu để kéo chuỗi cung ứng về gần hơn; Indonesia xây chiến lược pin; năm 2022, Mỹ nhập cuộc muộn với Đạo luật Giảm lạm phát (IRA).
Cuộc đua này không chỉ nhằm giảm khí thải mà còn giành vị trí trong chuỗi giá trị toàn cầu thế kỷ 21. Ai kiểm soát pin, khoáng sản chiến lược, xe điện, thép xanh, xi măng sạch hay hydro sẽ có lợi thế kinh tế và quyền lực chính trị mới.
Đồng thời, căng thẳng Mỹ - Trung khiến các nước nhận ra rủi ro của sự phụ thuộc lẫn nhau. Mỹ lo ngại Trung Quốc kiểm soát chuỗi cung ứng tấm pin mặt trời, linh kiện pin và khoáng sản quan trọng. Trung Quốc hạn chế dòng chảy đất hiếm và khoáng sản chiến lược, đe dọa các dây chuyền ô tô và hàng không toàn cầu.
UNFCCC cần cách tiếp cận mới
Trong bối cảnh này, chính sách khí hậu toàn cầu phải thay đổi. Năm 1992, công ước khung của Liên Hợp Quốc về Biến đổi khí hậu (UNFCCC) ra đời, từng đóng vai trò trung tâm trong ngoại giao khí hậu. Nghị định thư Kyoto năm 1997 và Thỏa thuận Paris năm 2015 tạo nền tảng nghĩa vụ và mục tiêu cho hành động toàn cầu.
Tuy nhiên, hệ thống hiện nay vẫn quá kỹ trị và pháp lý, chủ yếu yêu cầu các nước nộp kế hoạch giảm phát thải. Cách làm này bỏ qua thực tế rằng khử carbon không chỉ là cắt bớt khí nhà kính, mà là tái cấu trúc toàn bộ hệ thống năng lượng trong môi trường cạnh tranh địa chính trị. UNFCCC cần đặt chính sách công nghiệp xanh vào trung tâm. Thay vì chỉ hỏi mỗi nước sẽ giảm bao nhiêu phát thải, cần hỏi họ sẽ đầu tư ra sao để biến đổi cấu trúc kinh tế, xây dựng năng lực sản xuất sạch và tạo cơ hội cho doanh nghiệp trong nước.
Cần liên minh đầu tư xanh
Để chuyển dịch xanh diễn ra đủ nhanh, thế giới cần huy động lượng vốn khổng lồ, đặc biệt tại các nước đang phát triển. Indonesia, Brazil, Mexico, Nam Phi, Ai Cập hay Nigeria sẽ không theo đuổi chương trình khí hậu toàn cầu nếu họ không thấy nó bảo đảm tương lai kinh tế. Vì thế, tài chính chiến lược phải trở thành trung tâm của chính sách khí hậu.
Trong thời kỳ sau Thế chiến II, Mỹ dẫn dắt việc xây dựng các hàng hóa công toàn cầu như Ngân hàng Thế giới. Tuy nhiên, trong kỷ nguyên hiện nay, khi Washington không còn chắc chắn dẫn đầu, nhóm nước nhỏ hơn nhưng có năng lực: Liên minh châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc, Canada và Úc cần phối hợp để xây dựng chuỗi cung ứng năng lượng sạch có lợi cho cả Bắc bán cầu và Nam bán cầu.
Các “câu lạc bộ khí hậu”
Diễn đàn toàn cầu như UNFCCC khó xử lý các vấn đề kỹ thuật chi tiết trong từng ngành. Vì thế, các “câu lạc bộ khí hậu” gồm nhóm nước có cùng mục tiêu có thể hợp tác theo ngành: thép, xi măng, hàng không, phân bón, khoáng sản chiến lược hay nam châm đất hiếm. Các câu lạc bộ này có thể tạo lợi ích riêng cho thành viên, từ thuế quan hài hòa, trợ cấp chung đến quỹ đầu tư tập thể.
Nếu thiết kế đúng, chúng sẽ tạo ra thị trường đủ an toàn để công nghệ sạch mở rộng quy mô, giảm chi phí và trở thành lựa chọn kinh tế hợp lý. Tuy nhiên, điều kiện quan trọng là không biến Nam bán cầu thành nơi cung cấp nguyên liệu thô cho các nước giàu chế biến giá trị cao.
Vòng xoáy xanh
Tương lai khí hậu không chỉ phụ thuộc vào lời kêu gọi đạo đức, mà phụ thuộc vào khả năng tổ chức cạnh tranh và hợp tác. Nếu các nước có thể dùng cạnh tranh để kéo giảm chi phí thép xanh, xi măng sạch hay công nghệ phát thải ròng bằng 0, các ngành này có thể đi theo con đường của năng lượng tái tạo, xe điện và bơm nhiệt: được doanh nghiệp và hộ gia đình chấp nhận vì chúng có ý nghĩa kinh tế.
Đây là “vòng xoáy xanh”: đổi mới công nghệ tạo thị trường, thị trường tạo liên minh chính trị, liên minh chính trị thúc đẩy khử carbon sâu hơn. Trong kỷ nguyên mới, khí hậu không còn nằm bên ngoài địa chính trị mà chính là một trong những chiến trường trung tâm nơi trật tự kinh tế và quyền lực toàn cầu được viết lại.
shared via noemamag,
