Cuộc bầu cử tổng thống Mỹ 2028 có thể xoay quanh AI
17/06/26
Cuộc đua tổng thống Mỹ năm 2028 đang dần định hình thành cuộc bầu cử đầu tiên xoay quanh trí tuệ nhân tạo. Vấn đề là ứng viên nào ủng hộ hay phản đối AI, họ sẽ xử lý ra sao trước những đảo lộn do AI tạo ra trong việc làm, thu nhập, năng lượng, an ninh và phân phối tài sản.
Được thúc đẩy bởi hàng nghìn tỷ USD đầu tư, AI đang làm bùng nổ thị trường chứng khoán, mở ra triển vọng tăng năng suất và tạo ra khối tài sản khổng lồ. Nhưng đi cùng với đó là nguy cơ mất việc, bất bình đẳng sâu hơn và áp lực lên cộng đồng địa phương. Nhiều nơi tại Mỹ đang phản ứng mạnh trước các trung tâm dữ liệu tiêu thụ quá nhiều điện. Các mô hình AI tiên tiến cũng làm dấy lên lo ngại an ninh, khi có khả năng phát hiện lỗ hổng phần mềm và có thể bị lạm dụng trong các cuộc tấn công mạng quy mô lớn.
Những lo lắng này đã vượt khỏi phạm vi Thung lũng Silicon. Sinh viên mới tốt nghiệp phản ứng gay gắt trước các bài phát biểu ca ngợi AI, trong bối cảnh nhiều công việc đầu vào đang bị công nghệ thay thế. Các bang từ California đến Florida tự đưa ra quy định riêng khi luật liên bang còn thiếu vắng. Ngay cả Giáo hoàng Leo XIV cũng tham gia tranh luận, kêu gọi bảo đảm AI luôn lấy con người làm trung tâm và được kiểm soát.
Hai trục tranh luận lớn
Trong thời gian tới, cuộc tranh luận chính trị về AI tại Mỹ nhiều khả năng sẽ xoay quanh hai trục là quản lý và phân phối lợi ích.
Ở trục quản lý, Nhà Trắng dưới thời Tổng thống Donald Trump đã kêu gọi các công ty tự nguyện kiểm định những mô hình AI tiên tiến trước khi phát hành rộng rãi. Đây được xem là bước đi thận trọng, nhưng vẫn vấp phải sự phản đối của nhóm ủng hộ tăng tốc công nghệ, những người cho rằng hạn chế như vậy có thể khiến Trung Quốc giành lợi thế.
Vấn đề nằm ở chỗ an toàn AI không còn là chuyện riêng của một quốc gia. Nếu Mỹ và Trung Quốc không cùng chấp nhận những nguyên tắc kiểm soát tối thiểu, cả hai bên đều sẽ lo sợ đối phương vượt lên, từ đó đẩy cuộc đua vào thế nguy hiểm hơn. Vì vậy, các giao thức an toàn AI ngày càng được nhìn nhận như lợi ích công toàn cầu.
Ở trục phân phối, vấn đề còn nhạy cảm hơn. AI đang tách rời tăng năng suất và tạo của cải khỏi việc làm và thu nhập. Phần lớn lợi ích từ năng suất đang chảy vào lợi nhuận doanh nghiệp, trong khi thu nhập lao động giảm dần trong tỷ trọng GDP của Mỹ. Những người “sở hữu robot”, cùng nhóm 10% giàu nhất nắm phần lớn cổ phiếu, đang hưởng lợi nhiều nhất. Trong khi đó, dữ liệu của công chúng được dùng để huấn luyện AI nhưng chính công chúng lại gần như không có phần trong tài sản được tạo ra từ dữ liệu ấy.
Từ đánh thuế đến chia quyền sở hữu
Từ thực tế này, các đề xuất chính sách đang chia thành hai hướng lớn. Hướng thứ nhất, tái phân phối thu nhập, đánh thuế cao hơn với các công ty AI và tỷ phú công nghệ để chi cho y tế, dịch vụ xã hội, giáo dục, bảo hiểm thất nghiệp hoặc thu nhập cơ bản phổ quát cho người mất việc.
Thượng nghị sĩ Elizabeth Warren là một trong những người ủng hộ hướng này. Bà cho rằng hệ thống thuế hiện nay đang vô tình khuyến khích doanh nghiệp thay người bằng máy, vì doanh nghiệp phải trả thuế lương cho lao động nhưng lại được ưu đãi khi đầu tư công nghệ. Theo bà, cần tăng thuế doanh nghiệp, đánh mạnh hơn vào lợi tức vốn, bịt các lỗ hổng thuế và có thể bắt đầu bằng thuế tiêu thụ đặc biệt với các trung tâm dữ liệu lớn để bù đắp chi phí điện tăng cho người dân.
Hướng thứ hai, “phân phối trước” tài sản để công chúng có quyền sở hữu trong nền kinh tế AI ngay từ đầu, thay vì chỉ đánh thuế sau khi bất bình đẳng đã hình thành. Thượng nghị sĩ Bernie Sanders đề xuất lập Quỹ tài sản AI quốc gia thông qua việc đánh thuế một lần bằng cổ phần của các công ty như OpenAI, Anthropic hay xAI. Theo ông, quỹ này sẽ trao cho công chúng vai trò trực tiếp trong việc định hướng công nghệ, đồng thời bảo đảm phần tài sản khổng lồ do AI tạo ra được dùng để cải thiện đời sống người dân.
Đáng chú ý, chính một số công ty công nghệ cũng đề cập ý tưởng tương tự. OpenAI từng đề xuất quỹ tài sản công giúp mọi công dân, kể cả những người không đầu tư vào thị trường tài chính, có phần trong tăng trưởng do AI tạo ra. Sam Altman, CEO OpenAI, gợi ý đánh thuế 2,5% bằng cổ phần với các công ty vượt ngưỡng vốn hóa nhất định.
Liên minh chính trị mới quanh AI
Điều đáng chú ý là các ý tưởng này không chỉ nằm trong phe Dân chủ. Donald Trump cũng từng nói tích cực về việc công chúng nắm cổ phần trong các công ty AI, coi đây như dạng hợp tác giữa doanh nghiệp và người dân Mỹ. Thượng nghị sĩ Cộng hòa Ted Cruz ủng hộ ý tưởng quỹ tài sản công, nhưng muốn người dân sở hữu thông qua quỹ chỉ số hoặc quỹ tương hỗ thay vì chính phủ trực tiếp nắm cổ phần doanh nghiệp.
Tại California, Thống đốc Gavin Newsom từ lâu ủng hộ “cổ tức dữ liệu” và “vốn cơ bản phổ quát”, trong đó cá nhân và gia đình, không phải chính phủ, sở hữu phần vốn trong nền kinh tế AI. Chương trình CalKids của bang, với khoản tiền gửi ban đầu cho trẻ em thu nhập thấp để đầu tư dài hạn, được xem như hình thức sơ khai của ý tưởng này.
AI đang tạo ra liên minh cử tri mới. Người lao động cổ xanh lo mất việc, cử nhân trẻ không được gọi phỏng vấn, cộng đồng địa phương lo giá điện tăng và người dân bất mãn với tài sản tập trung vào tay nhóm nhỏ đang cùng đặt ra câu hỏi giống nhau, ai sẽ được hưởng lợi từ AI?
Bài toán của cuộc bầu cử 2028 vì vậy có thể còn là viết lại khế ước xã hội trong thời đại AI. Nếu công nghệ này thật sự làm thay đổi cách thế giới vận hành, những điều chỉnh nhỏ sẽ không đủ. Vấn đề trung tâm sẽ là liệu nước Mỹ chỉ tái phân phối một phần thu nhập sau khi bất bình đẳng đã nổ ra, hay xây dựng cơ chế từ đầu để người dân cùng sở hữu tài sản do AI tạo ra.
shared via noemamag,
