Lạm phát Brazil và cuộc giằng co sau những con số
19/06/26
Hơn hai thập niên, Brazil kiểm soát lạm phát tương đối thành công bằng khuôn khổ mục tiêu lạm phát. Tuy nhiên, đằng sau vẻ kỹ thuật của chính sách tiền tệ là cuộc đấu phân phối gay gắt: khi tiền lương tăng và phần thu nhập của người lao động phục hồi, giới kinh doanh và tài chính lại gây sức ép đòi chính sách khắc khổ hơn.
Câu chuyện không chỉ về giá cả
Brazil trải qua hai chuyển động lớn trong phân phối thu nhập quốc dân. Từ năm 2004 – 2014, tỷ trọng tiền lương trong thu nhập quốc gia tăng đều. Đây là giai đoạn người lao động được hưởng lợi từ tăng trưởng, thất nghiệp thấp, chính sách tăng lương tối thiểu và mở rộng an sinh xã hội. Tuy nhiên, xu hướng này vấp phải kháng cự chính trị dữ dội. Tuy nhiên, biến động năm 2015, cuộc khủng hoảng dẫn tới việc Tổng thống Dilma Rousseff bị luận tội và Michel Temer lên nắm quyền đánh dấu bước ngoặt. Bảy năm tiếp theo, tỷ trọng tiền lương giảm liên tục đến năm 2022.
Năm 2023 có thể là điểm ngoặt mới. Tiền lương bắt đầu phục hồi. Cùng lúc, các giới kinh doanh và tài chính gia tăng bất mãn, kêu gọi chính sách vĩ mô khắc khổ hơn, đặc biệt là duy trì lãi suất cao của Ngân hàng Trung ương Brazil. Điều này cho thấy lạm phát ở Brazil không chỉ được hiểu như hiện tượng giá cả trung tính mà là câu chuyện về ai được hưởng phần lớn hơn trong thu nhập quốc gia.
Mô hình chính thống và điểm mù
Từ năm 1999, Brazil áp dụng cơ chế mục tiêu lạm phát. Hội đồng Tiền tệ Quốc gia xác định mục tiêu trung tâm, còn Ngân hàng Trung ương Brazil dùng lãi suất cơ bản để đưa lạm phát về mục tiêu. Cơ sở lý thuyết của mô hình này là “Đồng thuận mới” trong kinh tế vĩ mô. Theo đó, lạm phát tăng khi tổng cầu vượt quá sản lượng tiềm năng; lạm phát giảm khi nền kinh tế nguội đi. Lãi suất cao làm giảm chi tiêu, hạ nhiệt thị trường lao động và kéo giá về mục tiêu. Về dài hạn, chính sách tiền tệ được xem là trung lập với phân phối thu nhập và tăng trưởng tiềm năng. Nhìn bề ngoài, cơ chế này có vẻ thành công. Từ 1999 – 2023, Brazil chỉ vượt trần mục tiêu lạm phát trong vài giai đoạn: những năm đầu sau khi áp dụng cơ chế mới, rồi 2015, 2021 và 2022.
Tuy nhiên, thành công không đi theo kênh truyền dẫn mà lý thuyết chính thống dự đoán. Các năm lạm phát cao ở Brazil lại thường trùng với thất nghiệp cao, tức nền kinh tế đang nguội chứ không quá nóng. Ngược lại, những giai đoạn thất nghiệp thấp lại có thể đi cùng lạm phát ổn định trong vùng mục tiêu. Nói cách khác, lạm phát Brazil không chủ yếu đến từ cầu quá mạnh.
Lạm phát từ chi phí và xung đột phân phối
Khung phân tích phù hợp hơn là lạm phát chi phí đẩy và xung đột phân phối. Theo cách nhìn này, giá cả tăng không nhất thiết vì nền kinh tế thiếu lao động hay thiếu năng lực sản xuất. Lạm phát có thể xuất hiện khi các nhóm xã hội cùng đòi phần thu nhập lớn hơn: người lao động đòi lương cao hơn, doanh nghiệp muốn giữ biên lợi nhuận, nhà nước điều chỉnh giá do mình quản lý, còn giá hàng hóa quốc tế và tỷ giá làm chi phí nhập khẩu biến động. Tiền lương là kênh quan trọng. Khi thất nghiệp thấp kéo dài, người lao động có sức mặc cả tốt hơn, nhất là nếu được hỗ trợ bởi công đoàn, luật lao động và chính sách an sinh. Lương danh nghĩa có thể tăng trước khi nền kinh tế đạt toàn dụng lao động. Khi đó, lạm phát phản ánh xung đột phân phối chứ không phải tình trạng cầu vượt cung.
Tuy nhiên, tiền lương không phải yếu tố duy nhất. Brazil đặc biệt nhạy với tỷ giá. Đồng nội tệ mất giá làm hàng nhập khẩu đắt hơn, đồng thời khiến cả hàng xuất khẩu bán trong nước cũng tăng theo giá quốc tế quy đổi sang đồng real. Nhiều giá do nhà nước quản lý như năng lượng, nhiên liệu, hợp đồng thuê và dịch vụ công, cũng chịu ảnh hưởng từ tỷ giá và các chỉ số giá. Vậy nên, lạm phát Brazil thường bắt nguồn từ chi phí: tỷ giá, giá hàng hóa quốc tế, giá do nhà nước điều hành và cuộc mặc cả tiền lương.
Thập niên lương tăng khi lạm phát vẫn trong tầm kiểm soát
Giai đoạn 2004 – 2014 là minh chứng quan trọng. Lúc này, Brazil vừa giảm thất nghiệp, vừa tăng lương thực tế, vừa giữ lạm phát trong vùng mục tiêu. Điều này trái với nỗi sợ quen thuộc rằng người lao động mạnh hơn tất yếu sẽ tạo lạm phát vượt kiểm soát. Có hai điều kiện giúp Brazil làm được điều này. Thứ nhất, bối cảnh quốc tế thuận lợi: giá hàng hóa xuất khẩu tăng, cán cân thương mại cải thiện, dòng vốn quốc tế dồi dào và chênh lệch lãi suất đủ hấp dẫn giúp đồng real lên giá hoặc ổn định. Nhờ vậy, lạm phát nhập khẩu giảm. Thứ hai, chính phủ kiểm soát tốt hơn giá do nhà nước quản lý. Khi tỷ giá thuận lợi và các doanh nghiệp nhà nước tham gia điều tiết giá, áp lực chi phí được kìm lại.
Trong bối cảnh này, lương tăng không làm lạm phát bùng phát. Trái lại, Brazil chứng kiến điều có thể gọi là “cuộc cách mạng không mong muốn” trên thị trường lao động: phần thu nhập của người lao động tăng lên, bất bình đẳng giảm, tiêu dùng mở rộng và tầng lớp lao động có tiếng nói mạnh hơn. “Không mong muốn” vì giới doanh nghiệp và tài chính không nhất thiết chấp nhận thay đổi đó.
2015 và sự trở lại của khắc khổ
Năm 2015, xung đột phân phối chuyển thành khủng hoảng chính trị. Sau chiến thắng sít sao năm 2014, chính phủ Dilma Rousseff đột ngột chuyển sang chính sách thắt chặt: cắt giảm tài khóa, thu hẹp tín dụng công, tăng lãi suất, để đồng tiền mất giá và điều chỉnh mạnh các giá do nhà nước quản lý. Những biện pháp này làm GDP giảm sâu, thất nghiệp tăng vọt. Nhưng trớ trêu là chúng cũng gây lạm phát trong ngắn hạn, vì đồng real mất giá và giá quản lý tăng. Sau đó, khi tác động tỷ giá và giá điều hành phai dần, lạm phát hạ xuống, nhưng cái giá là sức mặc cả của người lao động bị phá vỡ.
Từ sau luận tội Dilma, dưới thời Temer rồi Jair Bolsonaro, Brazil bước vào chu kỳ cải cách theo hướng khắc khổ: giảm quyền lao động, cải cách hưu trí, cắt an sinh và áp trần chi tiêu công. Nhiều năm, tiền lương danh nghĩa tăng chậm hơn giá cả khiến tỷ trọng tiền lương trong thu nhập quốc gia tiếp tục giảm. Lạm phát được kiểm soát nhưng không phải nhờ kỹ thuật trung lập mà được kiểm soát bằng cách làm yếu người lao động.
Đại dịch, tỷ giá và bài học bị che khuất
Covid-19 làm xu hướng tái phân phối bất lợi cho lao động trở nên nghiêm trọng hơn. Suy thoái năm 2020 khiến thất nghiệp tăng. Đồng real mất giá mạnh, giá năng lượng và hàng hóa quốc tế tăng do đứt gãy chuỗi cung ứng và sau đó là chiến tranh Ukraine. Lạm phát năm 2021 – 2022 chủ yếu đến từ chi phí nhập khẩu, tỷ giá và giá quản lý.
Từ năm 2022, khi Ngân hàng Trung ương tăng lãi suất, lạm phát giảm một phần nhờ đảo chiều mất giá tiền tệ và các biện pháp kiểm soát giá nhiên liệu trong năm bầu cử cuối cùng của Bolsonaro. Đến năm 2023, lạm phát lại nằm trong vùng mục tiêu trong khi việc làm vẫn tăng. Điều này lần nữa cho thấy kênh chính không phải là bóp tổng cầu để tạo thất nghiệp mà là kiểm soát các chi phí trọng yếu.
Chính sách thu nhập trá hình
Nếu lạm phát là xung đột phân phối, việc duy trì thất nghiệp cao để hạ lương thực chất là một dạng chính sách thu nhập trá hình; không trung lập, không thuần kỹ thuật, mà là lựa chọn chính trị: bảo vệ biên lợi nhuận bằng cách làm suy yếu sức mặc cả của người lao động. Lựa chọn tiến bộ hơn là giảm xung đột phân phối bằng chính sách thu nhập công khai: mở rộng dịch vụ công, hạ hoặc ổn định giá do nhà nước quản lý, tránh biến động mạnh của tỷ giá, nâng lương thực tế có kiểm soát và duy trì toàn dụng lao động. Khi người dân được hưởng nhà ở, y tế, giáo dục, giao thông và năng lượng giá hợp lý hơn, áp lực mặc cả chỉ qua lương danh nghĩa sẽ giảm.
Brazil đứng trước ngã rẽ. Việc Lula khôi phục chính sách tăng lương tối thiểu thực và thất nghiệp thấp tạo điều kiện để phần thu nhập của người lao động phục hồi. Tuy nhiên, chính sự phục hồi này khiến giới tài chính và doanh nghiệp đòi kỷ luật tài khóa, mục tiêu lạm phát thấp hơn và lãi suất cao hơn. Vì thế, cuộc tranh luận về lạm phát Brazil không chỉ là tranh luận giữa các nhà kỹ trị về vài điểm phần trăm lãi suất. Đây là cuộc đấu về mô hình phát triển: nền kinh tế chấp nhận tăng lương, tăng cầu và chia sẻ thu nhập rộng hơn hay nền kinh tế giữ ổn định giá cả bằng cách bắt người lao động trả giá. Trường hợp Brazil, lạm phát không chỉ nằm trong giá hàng hóa mà nằm trong tương quan quyền lực giữa tiền lương, lợi nhuận và nhà nước.
shared via phenomenalworld,
