Nhà nước phúc lợi sau thời công nghiệp
30/09/26
 |
| Cuộc biểu tình tại Thụy Điển đòi quyền bầu cử và chế độ làm việc 8h/ngày. |
Ba con đường của chủ nghĩa tư bản phúc lợi
Gøsta Esping-Andersen là một trong những học giả có ảnh hưởng lớn nhất trong nghiên cứu về nhà nước phúc lợi. Cuốn The Three Worlds of Welfare Capitalism của ông không xem phúc lợi xã hội như thang đo đơn giản giữa “nhà nước nhiều hơn” hay “thị trường nhiều hơn”. Thay vào đó, Esping-Andersen phân loại các nhà nước tư bản hiện đại theo những quỹ đạo lịch sử, liên minh chính trị và cách tổ chức bảo vệ xã hội khác nhau.
Theo khung phân tích ấy, có ba mô hình lớn. Mô hình dân chủ xã hội, tiêu biểu ở Scandinavia, hình thành từ liên minh giữa công nhân công nghiệp và lao động nông nghiệp, với đặc điểm là các chương trình phúc lợi phổ quát. Mô hình bảo thủ, như ở Đức và Pháp, ra đời từ liên minh giữa cánh tả và Giáo hội, cung cấp phúc lợi khá rộng nhưng thường gắn với cấu trúc gia đình truyền thống. Mô hình tự do, như Anh và Ireland, xuất hiện ở nơi phong trào lao động không hình thành được liên minh chính trị đủ mạnh, nên phúc lợi thường hạn chế, xét theo thu nhập, chủ yếu dành cho nhóm rất nghèo.
Điểm quan trọng trong cách nhìn của Esping-Andersen là phúc lợi không chỉ là khoản chi ngân sách. Đây là kết quả của quyền lực xã hội, đặc biệt là khả năng người lao động tổ chức để tự bảo vệ trước sức ép của thị trường.
Giảm lệ thuộc vào thị trường
Truyền thống lý thuyết mà Esping-Andersen đại diện thường được gọi là “lý thuyết nguồn lực quyền lực”. Khác với cách giải thích cho rằng doanh nghiệp ủng hộ phúc lợi vì cần lao động có kỹ năng cao, hướng tiếp cận này nhấn mạnh xung đột giữa lao động và doanh nghiệp tối đa hóa lợi nhuận.
Khái niệm trung tâm ở đây là mức độ con người được bảo vệ khỏi biến động thị trường. Nói đơn giản, nhà nước phúc lợi càng mạnh khi nhu cầu cơ bản của người dân, từ thu nhập, y tế, giáo dục đến chăm sóc, càng ít phụ thuộc hoàn toàn vào khả năng bán sức lao động trên thị trường.
Esping-Andersen chịu ảnh hưởng lớn từ Karl Polanyi, đặc biệt là ý tưởng “vận động kép”. Thị trường mở rộng quyền lực vào đời sống xã hội, trong khi người lao động và cộng đồng tổ chức để chống lại sự thống trị trần trụi ấy. Với ông, thị trường tự do không tự nhiên xuất hiện. Nó được nhà nước tạo dựng. Vì vậy, chính sách xã hội cũng là công cụ cần thiết để sửa các thất bại mà thị trường tạo ra.
Giáo dục là ví dụ rõ. Nếu để hoàn toàn cho thị trường, chi phí học tập sẽ loại phần lớn dân cư khỏi quá trình phát triển kỹ năng. Khi ấy, xã hội không chỉ bất công hơn, mà năng lực sản xuất cũng yếu đi.
Phụ nữ đi làm không làm suy yếu phúc lợi
Trong các nghiên cứu gần đây, Esping-Andersen chuyển trọng tâm sang xã hội hậu công nghiệp, đặc biệt là thay đổi trong cấu trúc gia đình, lao động nữ và nhân khẩu học. Ông phản bác quan điểm cho rằng phụ nữ gia nhập thị trường lao động là nguyên nhân làm nhà nước phúc lợi suy yếu.
Theo ông, điều xảy ra thực ra là sự chuyển trọng tâm của phúc lợi sang các chương trình chăm sóc. Khi phụ nữ từ vai trò truyền thống trong gia đình bước vào lực lượng lao động, xã hội cần thêm nhà trẻ, y tế, giáo dục dễ tiếp cận và các dịch vụ hỗ trợ gia đình. Nói cách khác, lao động nữ không phá vỡ phúc lợi. Nó đòi hỏi nhà nước phúc lợi phải thích nghi.
Sự khác biệt giữa các nước nằm ở chất lượng đáp ứng ấy. Ở Scandinavia, đặc biệt là Đan Mạch, chăm sóc trẻ em chất lượng cao và phổ cập giúp phụ nữ tham gia thị trường lao động liên tục hơn. Làm bán thời gian ở đây thường là giai đoạn chuyển tiếp sau sinh con, không phải vị trí ổn định kéo dài ở rìa thị trường lao động.
Ngược lại, tại Đức, Hà Lan hay Anh, mô hình “một chân trong gia đình, một chân trong thị trường lao động” dễ trở thành trạng thái tự tái sản xuất qua nhiều thế hệ. Phụ nữ đi làm, nhưng vẫn bị kỳ vọng giữ vai trò chính trong gia đình.
Gia đình không biến mất
Esping-Andersen cũng không đồng ý với luận điểm cho rằng gia đình đang tan rã trong xã hội hậu công nghiệp. Theo ông, sở thích cơ bản về hôn nhân, quan hệ đôi lứa và con cái không thay đổi nhiều như nhiều nhà nhân khẩu học từng nghĩ. Chuẩn mực hai con vẫn khá ổn định ở nhiều nước.
Điều thay đổi là hình thức gia đình và cách phân chia lao động trong gia đình. Gia đình thế kỷ 21 sẽ không giống gia đình thập niên 1950, nhưng có thể ổn định theo cách mới khi xã hội đạt trạng thái cân bằng mới. Khác biệt lớn nhất nằm ở lao động không lương. Tại Đan Mạch và Thụy Điển, nam giới chia sẻ việc nhà nhiều hơn đáng kể so với Tây Ban Nha.
Đường rạn mới: Giáo dục
Khi được hỏi về chính trị phúc lợi hiện nay, Esping-Andersen cho rằng giáo dục là đường rạn mạnh nhất. Trong nền kinh tế dịch vụ, các cặp đôi có học vấn và thu nhập cao có xu hướng kết hôn với nhau. Ở phía còn lại là các gia đình truyền thống hơn, thu nhập thấp hơn, ít lợi thế hơn trên thị trường lao động.
Vì thế, bất bình đẳng giáo dục, lao động và gia đình nhân lên qua từng thế hệ. Với Esping-Andersen, đây có thể là nguồn phân cực nguy hiểm nhất trong các xã hội hiện nay. Nhà nước phúc lợi hậu công nghiệp không chỉ phải bảo vệ người dân khỏi rủi ro cũ như thất nghiệp hay tuổi già. Nó còn phải xử lý các rủi ro mới: chăm sóc trẻ em, bình đẳng giới, giáo dục và sự phân tầng ngày càng sâu giữa các gia đình.
phenomenalworld
