Khi giới tỷ phú bắt đầu nghe thấy tiếng la ó
25/05/26
Làn sóng khó chịu đang lan rộng trong đời sống kinh tế – chính trị Mỹ. Tại các lễ tốt nghiệp, sinh viên la ó những diễn giả nói về trí tuệ nhân tạo. Ở các địa phương, cư dân phản đối trung tâm dữ liệu mọc lên gần nơi họ sống. Trên truyền thông và mạng xã hội, giới công nghệ ngày càng bị xem là nhóm đang áp đặt tương lai bất an lên phần còn lại của xã hội.
Sự thay đổi này đặc biệt rõ quanh AI. Trong nhiều năm, Thung lũng Silicon bán cho công chúng giấc mơ quen thuộc, công nghệ sẽ giúp con người làm việc tốt hơn, sống thuận tiện hơn và mở ra thịnh vượng mới. Nhưng lần này, thông điệp từ chính các CEO công nghệ u ám hơn nhiều. Dario Amodei của Anthropic thường nói rằng một nửa việc làm văn phòng có thể biến mất vì AI. Sam Altman của OpenAI từng đùa chua chát rằng AI có thể dẫn tới tận thế, nhưng trong lúc đó, vẫn sẽ có những công ty tuyệt vời. Alex Karp của Palantir nói về cuộc cách mạng nơi có người “mất đầu”.
Những phát ngôn như vậy không còn được tiếp nhận như sự táo bạo của những nhà đổi mới. Với công chúng đã trải qua mạng xã hội độc hại, nền tảng số xuống cấp, giá cả leo thang và cảm giác bị khai thác dữ liệu, AI đang hiện ra giống lời cảnh báo hơn. Người lao động nghe thấy khả năng mất việc. Cộng đồng địa phương nhìn thấy trung tâm dữ liệu hút điện, nước và đất đai. Cử tri nhìn thấy tầng lớp giàu có tiếp tục đòi thêm quyền lực, tài nguyên, ưu đãi, trong khi phần lợi ích dành cho xã hội vẫn rất mơ hồ.
Trung tâm dữ liệu và cái giá của “tương lai”
Sự phản kháng với trung tâm dữ liệu cho thấy ranh giới mới của cuộc xung đột. Cứ 10 người sẽ có 7 người Mỹ phản đối việc xây trung tâm dữ liệu gần nơi họ sống. Đây không phải phản ứng cảm tính. Các trung tâm dữ liệu tiêu thụ lượng điện và nước khổng lồ, gây áp lực lên hạ tầng địa phương, nhưng không tạo ra số việc làm tương xứng với quy mô tài nguyên bị sử dụng.
Với nhiều cộng đồng, câu hỏi rất thực tế. Vì sao họ phải chịu hóa đơn điện cao hơn, thiếu nước hơn, đất đai đắt hơn hoặc môi trường sống bị xáo trộn để phục vụ những tập đoàn đã giàu sẵn? Khi người dân đặt câu hỏi ấy, một số tỷ phú và nhà đầu tư phản ứng bằng cách quy chụp. Kevin O’Leary, ngôi sao Shark Tank, từng cáo buộc những người phản đối dự án trung tâm dữ liệu lớn ở Utah là làm lợi cho Trung Quốc và phá hoại an ninh quốc gia Mỹ.
Đây là cách lập luận ngày càng quen thuộc, bất kỳ giới hạn nào đặt lên công nghệ, tài sản hoặc lợi nhuận của giới siêu giàu đều bị biến thành hành động chống đổi mới, chống tăng trưởng, thậm chí chống nước Mỹ. Nhưng chính kiểu phản ứng ấy càng khiến công chúng thấy rõ khoảng cách giữa người đang hưởng lợi và người đang gánh chi phí.
Khi người giàu không chịu nổi bị phê bình
Sự giận dữ này không chỉ xoay quanh AI. Tại New York, chính trị gia Zohran Mamdani đề xuất đánh thuế nhà nghỉ dưỡng để cân bằng ngân sách thành phố. Trong video vận động, ông đứng trước căn hộ của Ken Griffin, nhà sáng lập Citadel, người từng mua căn hộ này với giá 238 triệu USD.
Phản ứng từ Griffin rất dữ dội. Ông nói Mamdani khiến ông gặp nguy hiểm, đe dọa chuyển thêm hoạt động sang Miami và tuyên bố New York đang gửi thông điệp rằng thành phố “không chào đón thành công”. Phê phán chính sách lập tức biến thành bê bối cá nhân, như thể chỉ cần nhắc đến tài sản của tỷ phú đã là hành vi vượt giới hạn.
Cách phản ứng này nói nhiều về tâm thế của tầng lớp siêu giàu sau bốn thập niên được tôn vinh. Từ thập niên 1980, người giàu ở Mỹ được miêu tả như người tạo việc làm, người kiến tạo thịnh vượng, người dám mạo hiểm và xứng đáng với mọi phần thưởng nhận được. Qua thời gian, nhiều người trong số họ không chỉ muốn giàu. Họ còn muốn được yêu mến, được biết ơn và được miễn trừ khỏi những câu hỏi khó.
Vì vậy, những khẩu hiệu như “đánh thuế người giàu” hay các đề xuất kiểm soát quyền lực độc quyền thường không được họ xem là tranh luận dân chủ bình thường. Chúng bị xem như xúc phạm đạo đức. Trong thế giới quan ấy, người giàu không chỉ tham gia vào nền kinh tế; họ tự xem mình là nguồn gốc của nền kinh tế.
Chủ nghĩa dân túy kinh tế trở lại
Vấn đề với giới siêu giàu là công chúng ngày càng không còn chấp nhận câu chuyện đó. Trong 20 năm qua, chính trị Mỹ liên tục chứng kiến các cuộc bầu cử thay đổi quyền lực. Cử tri hết lần này đến lần khác lật đổ đảng cầm quyền ở Hạ viện, Thượng viện hoặc Nhà Trắng. Sự bất mãn nhắm vào toàn bộ trật tự kinh tế – chính trị bị xem là phục vụ giới tinh hoa.
Sau năm 2024, ngay cả trong nội bộ Đảng Dân chủ, cử tri cũng bắt đầu mất niềm tin vào giới lãnh đạo cũ. Những gương mặt dân túy kinh tế thế hệ mới, từ Mamdani ở New York đến Graham Platner ở Maine hay Abdul El-Sayed ở Michigan, cho thấy nhánh chính trị khác đang hình thành. Họ trực tiếp nhắm vào độc quyền, đầu cơ, giá cả bị thao túng, dữ liệu cá nhân bị khai thác và quyền lực của các tập đoàn.
Điều này không chỉ xảy ra ở Mỹ. Tại Anh, Pháp, Đức, Canada và nhiều nền dân chủ phương Tây, cử tri cũng ngày càng xa rời các lãnh đạo đương nhiệm. Chính trị phương Tây đang lệch pha với đời sống thực của người dân, khoảng cách ấy không thể lấp bằng vài thông điệp vận động bóng bẩy.
Tầng lớp có tiền nhưng mất hào quang
Giới siêu giàu vẫn nắm nhiều lợi thế về tiền bạc, truyền thông, quan hệ chính trị, ảnh hưởng trong doanh nghiệp và khả năng vận động hành lang. Nhưng họ có bất lợi lớn, hình ảnh đạo đức đang rạn nứt. Công chúng không còn dễ tin rằng mọi dự án của tỷ phú đều là đổi mới, mọi trung tâm dữ liệu đều là tiến bộ, mọi phản đối đều là ngu dốt, mọi ưu đãi cho doanh nghiệp đều là điều kiện để tạo thịnh vượng.
Thời gian tới, phản ứng của giới giàu có thể còn gay gắt hơn. Họ sẽ dọa rút vốn, chuyển trụ sở, cắt việc làm, gọi người phản đối là chống phát triển hoặc phục vụ nước ngoài. Nhưng những lời đe dọa ấy càng lặp lại nhiều, sức nặng càng giảm. Khi công chúng đã nhìn thấy mô hình quen thuộc, nỗi sợ ban đầu có thể chuyển thành sự châm biếm.
Đằng sau tiếng la ó tại các lễ tốt nghiệp hay các cuộc phản đối trung tâm dữ liệu là tín hiệu lớn hơn, người dân đang bắt đầu gọi tên quyền lực thật sự chi phối đời sống. AI, độc quyền, tài sản tỷ phú, dữ liệu cá nhân, giá cả, chiến tranh và thuế không còn là các vấn đề rời rạc. Tất cả cùng xoay quanh câu hỏi chung, ai được quyết định tương lai, ai phải trả giá cho tương lai.
shared via thebignewsletter,
