Khi nền dân chủ tự do mất đi câu chuyện chung
31/07/26
 |
| Ảnh: yasuo-range |
Nguồn gốc khủng hoảng của nền dân chủ tự do thường được nhìn từ nhiều mốc khác nhau. Có người chọn đại dịch Covid-19. Có người chọn năm 2016, với nhiệm kỳ đầu của Tổng thống Donald Trump và Brexit. Có người nhìn xa hơn, về Đại Suy thoái 2008–2009 và những dư chấn kéo dài ở Mỹ, châu Âu.
Tuy nhiên, ngày 14/2/2025, tại Hội nghị An ninh Munich, cuộc khủng hoảng ấy hiện ra rõ ràng hơn. Phó tổng thống Mỹ JD Vance nói với các lãnh đạo châu Âu rằng mối đe dọa lớn nhất với lục địa này không đến từ bên ngoài, mà từ bên trong. Các chính phủ không còn tin người dân, tòa án đảo ngược bầu cử, tự do ngôn luận suy yếu. Ngoại trưởng Marco Rubio nhấn mạnh trật tự hậu chiến đã kết thúc, thế giới tiếp theo sẽ mang tính giao dịch, đa cực hơn.
Phản ứng của châu Âu rất mạnh mẽ. Friedrich Merz, khi ấy chuẩn bị trở thành Thủ tướng Đức, nói châu Âu không thể tiếp tục trông chờ Washington. Nhiều tờ báo châu Âu dùng từ “phản bội”. Song, đằng sau va chạm ngoại giao, Munich cho thấy nền tảng cũ đang rạn vỡ, niềm tin chung từng giúp phương Tây vận hành sau Thế chiến II.
Những hư cấu giúp con người hợp tác
Nhà tư tưởng Yuval Noah Harari gọi đây là “những hư cấu chung”: niềm tin tập thể vào tiền, tôn giáo, quốc gia, quyền công dân hay dân chủ. Những thứ này không tồn tại như vật thể tự nhiên, nhưng lại cho phép hàng triệu, thậm chí hàng tỷ người xa lạ hợp tác với nhau.
Tầng sâu hơn của các hư cấu ấy là “niềm tin siêu vượt trội”. Niềm tin vào điều gì đó tồn tại lâu hơn đời sống cá nhân, giúp người sống có định hướng. Con người là loài duy nhất biết mình sẽ chết, và cũng là loài duy nhất xây dựng những câu chuyện tập thể bền vững quanh nhận thức ấy.
Trong phần lớn lịch sử, các cú sốc khí hậu là lực làm lung lay niềm tin chung. Sau Kỷ Băng hà, tục thờ tổ tiên giúp các cộng đồng định cư ở Cận Đông gắn kết với người đã khuất và tổ chức đời sống ổn định hơn. Về sau, các biến động khí hậu lớn khác góp phần thúc đẩy niềm tin đa thần, các tôn giáo có vị thần đạo đức, giúp xã hội quy mô lớn và đế chế hình thành.
Từ thế kỷ 16, nguồn gây đứt gãy thay đổi. Không còn chủ yếu là khí hậu, mà là công nghệ truyền thông.
Từ máy in đến mạng xã hội
Năm 1517, máy in làm thay đổi châu Âu. Martin Luther viết “95 luận đề” phản đối việc bán ân xá của Giáo hội Công giáo. Nhờ máy in, các luận đề nhanh chóng được dịch, sao chép và lan truyền khắp Bắc Âu. Cuộc Cải cách Tin Lành bắt đầu, kéo theo thay đổi sâu sắc trong quan hệ giữa cá nhân và đức tin. Con người không nhất thiết phải đến với Chúa qua Giáo hội. Họ có thể đọc Kinh Thánh trực tiếp và tự hình thành niềm tin.
Đến thế kỷ 18, báo chí và quán cà phê tạo ra không gian công luận mới. Người dân bình thường có thể theo dõi, bàn luận các vấn đề chính trị, tôn giáo, khoa học. Thời Khai sáng hình thành khung niềm tin mới. Con người với tư cách công dân, có quyền bất khả xâm phạm và thuộc về nhân dân có chủ quyền.
Thế kỷ 20, truyền thanh và điện ảnh đưa truyền thông đại chúng lên vị trí trung tâm. Một giọng nói có thể chạm tới hàng triệu người, mở đường cho tuyên truyền, cảm xúc dân tộc và chủ nghĩa toàn trị. Sau Thế chiến II, truyền hình tạo ra cân bằng mới. Công dân trở thành người tiêu dùng các lựa chọn chính sách quốc gia, các đảng chính trị đóng gói ý tưởng thành cương lĩnh để bán trong bầu cử.
Từ năm 2006, cân bằng ấy bắt đầu tan rã với sự trỗi dậy của mạng xã hội, tăng tốc sau điện thoại thông minh và Đại Suy thoái. Truyền hình từng tập trung ảnh hưởng vào số ít giọng nói. Mạng xã hội phân mảnh ảnh hưởng cho hàng trăm triệu người. Căn phòng chung của truyền hình trở thành khu chợ ồn ào của bản sắc, phẫn nộ, thuyết âm mưu và chiến tranh văn hóa.
Hai lối thoát cũ
Khi khung công dân hậu chiến suy yếu, hai lối thoát quen thuộc xuất hiện. Lối thứ nhất là phục cổ, mong trở lại thế giới được sắp đặt bởi tôn giáo, dân tộc, truyền thống, biên giới và cộng đồng thuần nhất hơn. Nhiều phong trào dân túy cánh hữu, từ MAGA tại Mỹ đến các lực lượng tại châu Âu, mang cấu trúc này.
Lối thứ hai là không tưởng, tin rằng một thiểu số khai sáng có thể thiết kế trật tự mới đúng hướng lịch sử. Từ Jacobin, Mác-Lênin đến một số dạng chính trị bản sắc đương đại, điểm chung là niềm tin vào lý thuyết thiêng liêng, đội tiên phong đạo đức và nhu cầu tái tạo thể chế.
Vấn đề là cả hai đều quay về những vị thần cũ. Chúng không trả lời được câu hỏi sâu hơn. Thế giới 8,3 tỷ người, kết nối bằng thuật toán, cần câu chuyện chung nào để tiếp tục hợp tác?
Câu chuyện mới có thể đến từ chính công nghệ
Lịch sử cũng gợi lý do để hy vọng. Mỗi công nghệ truyền thông từng gây hỗn loạn rồi cuối cùng được thuần hóa bởi chính phiên bản trưởng thành hơn. Máy in phá vỡ Kitô giáo trung cổ, nhưng cũng tạo ra Khai sáng. Báo chí thổi bùng cách mạng, trở thành nền tảng dân chủ công dân. Truyền thông đại chúng giúp chủ nghĩa toàn trị trỗi dậy, nhưng sau đó hỗ trợ trật tự dân chủ hậu chiến.
Nếu quy luật ấy tiếp tục, hỗn loạn do mạng xã hội tạo ra sẽ không được giải quyết bằng cách từ bỏ mạng xã hội. Nó có thể được giải quyết bằng thế hệ tiếp theo của chính mạng xã hội, được định hình bởi AI.
AI và nền tảng số có thể làm khủng hoảng sâu hơn. Tuy nhiên, AI cũng có thể mở ra hình thức dân chủ mới, nơi hàng tỷ người nhận thông tin, thảo luận, biểu quyết và cùng định hình chính sách ở quy mô chưa từng có.
Hiện tại, nhân loại đang sống trong khoảng trống. Khung niềm tin cũ đã mất uy lực, khung mới chưa hình thành. Câu hỏi lớn không phải chỉ là dân chủ tự do suy yếu ra sao. Câu hỏi là con người sẽ kể câu chuyện mới nào để có thể hợp tác ở quy mô mà công nghệ đã tạo ra.
Câu chuyện ấy chưa xuất hiện. Tuy nhiên, lịch sử cho thấy cuối cùng nó sẽ hình thành, dù qua quá trình đau đớn. Và rất có thể, câu chuyện ấy sẽ được xây dựng lên từ chính những thứ đang chia rẽ chúng ta hôm nay: mạng lưới, thuật toán và trí tuệ nhân tạo.
shared via noemamag,
