Iran muốn thu phí eo biển Hormuz và rủi ro với thương mại toàn cầu
25/05/26
 |
| Các tàu neo đậu tại eo biển Hormuz. Ảnh: Majid Saeedi |
Iran đang tìm cách chính thức hóa và kiếm tiền từ quyền kiểm soát eo biển Hormuz, một trong những điểm nghẽn hàng hải quan trọng nhất thế giới. Tehran đề xuất thu phí tàu thuyền đi qua tuyến đường từng vận chuyển khoảng 1/5 lượng dầu khí toàn cầu. Về pháp lý, ý tưởng này gần như không có cơ sở. Nhưng trong bối cảnh chiến tranh tại Iran kéo dài, chỉ riêng lời đe dọa cũng đủ khiến ngành vận tải biển, bảo hiểm và năng lượng toàn cầu thêm bất ổn.
Theo các chuyên gia, đề xuất của Iran đi ngược nguyên tắc căn bản của vận tải biển quốc tế. Các quốc gia không được thu phí bắt buộc với quyền đi qua an toàn tại các eo biển quốc tế. Panama hay Suez có thể thu phí vì đây là kênh đào nhân tạo. Hormuz là eo biển dùng cho hàng hải quốc tế, nơi quyền tự do đi lại và quyền qua lại vô hại được bảo vệ bởi thông lệ và luật quốc tế.
Arsenio Dominguez, người đứng đầu Tổ chức Hàng hải Quốc tế, cơ quan thuộc Liên Hợp Quốc phụ trách điều tiết vận tải biển toàn cầu, nói thẳng rằng hệ thống thu phí bắt buộc là không thể chấp nhận. Ông khẳng định không thể có các cuộc thảo luận vượt ra ngoài nguyên tắc tự do hàng hải và quyền qua lại vô hại.
Lời đe dọa đủ làm thị trường lo lắng
Iran có thể khó thực hiện kế hoạch thu phí, nhưng vấn đề nằm ở chỗ Tehran đã chứng minh rằng họ có thể dùng vị trí địa lý như đòn bẩy chính trị. Cuối tháng 2, khi Mỹ và Israel tấn công Iran, Tehran làm tê liệt giao thông qua Hormuz, đẩy giá năng lượng tăng vọt. Khoảng 1.500 tàu và 20.000 thuyền viên bị mắc kẹt trong Vịnh Ba Tư, trong khi lưu lượng qua eo biển giảm xuống mức rất thấp. Trước khi đóng cửa, hơn 130 tàu đi qua Hormuz mỗi ngày.
Tuần qua, Iran tiếp tục đưa ra các bước nhằm củng cố tuyên bố kiểm soát. Tehran lập cơ quan mới gọi là Persian Gulf Strait Authority để điều phối hoạt động tại eo biển và giám sát khoản phí có thể lên tới 2 triệu USD/tàu. Iran cũng giới thiệu kế hoạch Hormuz Safe, cho phép các hãng vận tải trả tiền bảo hiểm cho chính phủ Iran bằng tiền mã hóa khi đi qua eo biển.
Về mặt tuyên truyền, Tehran miêu tả các khoản tiền này là phí dịch vụ, phí trung chuyển hoặc phí môi trường. Nhưng với ngành vận tải biển, cách gọi không làm thay đổi bản chất. Đây là nỗ lực biến tuyến hàng hải quốc tế thành công cụ mặc cả.
Bài toán bảo hiểm và lệnh trừng phạt
Trở ngại lớn khác với kế hoạch của Iran là bảo hiểm. Nếu tàu trả tiền cho Tehran, họ có thể vi phạm các lệnh trừng phạt của Mỹ và nhiều nước phương Tây. Khi đó, các công ty bảo hiểm khó có thể tiếp tục cung cấp bảo hiểm cho những chuyến đi này. Gần đây, Bộ Tài chính Mỹ đã cảnh báo các hãng vận tải không được thanh toán cho Iran, trong khi nhiều chính phủ châu Âu cũng áp dụng trừng phạt riêng.
Không công ty phương Tây nào công khai nói rằng họ đã trả phí cho Iran. Dù nhiều chủ tàu rất muốn đưa phương tiện và thủy thủ đoàn ra khỏi Vịnh Ba Tư, phần lớn vẫn không muốn bước vào những giao dịch có thể gây rủi ro pháp lý, bảo hiểm và tài chính.
Tổng thống Donald Trump bác bỏ ý tưởng thu phí. Ông nói Mỹ muốn eo biển Hormuz được tự do, không có trạm thu phí, vì đây là tuyến hàng hải quốc tế. Trong khi đó, Hải quân Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran tuyên bố chỉ tuyến hành lang do Iran chỉ định mới an toàn, tàu đi lệch có nguy cơ bị tấn công.
Một số nước như Ấn Độ, Iraq và Pakistan đã đàm phán với Iran để tàu được đi qua. Theo Windward, các bên trả phí chính cho cơ quan mới của Iran chủ yếu là chủ tàu thuộc “hạm đội bóng tối” có liên hệ với Trung Quốc và UAE.
Hormuz có thể tạo tiền lệ nguy hiểm
Rủi ro lớn nhất không chỉ nằm ở Hormuz. Nếu Iran có thể biến eo biển quốc tế thành điểm thu phí hoặc công cụ ép buộc, các nước khác có thể nhìn vào đó để cân nhắc đòn bẩy tương tự tại những tuyến hàng hải quan trọng mà họ giáp ranh.
Eo biển Malacca là ví dụ. Đây là tuyến hàng hải chiến lược ở Đông Nam Á, giáp Indonesia và Malaysia, hiện được tàu thuyền đi qua miễn phí theo luật quốc tế. Tháng trước, Bộ trưởng Tài chính Indonesia từng nhắc ngắn gọn tới ý tưởng thu phí tại Malacca. Nhận xét này lập tức gây phản ứng và nhanh chóng bị bác bỏ bởi Ngoại trưởng Malaysia cùng một quan chức Indonesia khác.
Sự nhạy cảm ấy cho thấy vì sao Hormuz không chỉ là vấn đề của Iran, Mỹ hay các nước Vùng Vịnh. Thương mại toàn cầu dựa trên nguyên tắc đơn giản nhưng sống còn, các tuyến hàng hải quốc tế phải thông suốt và không bị từng quốc gia biến thành công cụ thu tiền hay mặc cả chính trị. Mỗi năm, khoảng 11 tỷ tấn hàng hóa toàn cầu được vận chuyển bằng đường biển. Nếu nguyên tắc này lung lay, chi phí thương mại, bảo hiểm, năng lượng và vận tải có thể tăng trên diện rộng.
Iran có thể chưa thật sự kiểm soát được Hormuz như cách họ tuyên bố. Một số chuyên gia cho rằng đây chủ yếu là động tác gây sức ép trong thế bế tắc với Mỹ. Nhưng ngay cả khi chỉ là đòn tâm lý, nó vẫn đang làm lộ ra điểm yếu của kinh tế toàn cầu, quá nhiều hàng hóa, năng lượng và chuỗi cung ứng phụ thuộc vào vài điểm nghẽn địa lý. Khi một quốc gia có thể dùng vị trí ấy để làm chao đảo thị trường, rủi ro đi thẳng vào giá dầu, phí bảo hiểm, chi phí vận tải và túi tiền của người tiêu dùng khắp thế giới.
shared via nytimes,
