Vì sao nước Anh là lời cảnh báo cho nước Mỹ
21/07/26
 |
| Ảnh: George Rex |
Nền kinh tế tụt lại
Quan hệ Anh – Mỹ là một trong những mối liên kết lâu đời và quan trọng nhất của lịch sử hiện đại. Nhưng chính sự gần gũi ấy khiến kinh nghiệm suy thoái của Anh trở thành bài học đáng chú ý cho Mỹ. Nước Anh hiện không chỉ tăng trưởng chậm hơn Mỹ; theo nhiều thước đo, mức sống của người Anh đã tụt xa.
Nếu dùng chỉ số lạm phát nội địa, từ sau khủng hoảng tài chính 2008, Anh đã tăng trưởng chậm hơn Mỹ. Nếu dùng ngang giá sức mua, (như cách nhà kinh tế học người Mỹ Paul Krugman ưa thích) sự trì trệ tương đối rõ hơn từ sau Brexit năm 2016. Dù chọn cách đo nào, thực tế Anh vẫn nghèo hơn Mỹ. So sánh phổ biến hơn là GDP bình quân đầu người của Anh khoảng 56.000 USD (tính theo ngang giá sức mua) tương đương Mississippi. Điều đó không có nghĩa chất lượng sống hai nơi giống nhau, vì Mississippi bạo lực và kém lành mạnh hơn. Tuy nhiên Pháp và Đức, vốn an toàn và lành mạnh không kém Anh, lại có thu nhập cao hơn rõ rệt.
Theo Resolution Foundation, thu nhập trung bình của người Anh hiện thấp hơn 20% so với người Đức cùng nhóm và nghèo hơn 9% so với người Pháp. Nhóm thu nhập thấp ở Anh nghèo hơn khoảng 27% so với người Pháp và Đức cùng nhóm; mức sống của hộ nghèo nhất ở Anh thấp hơn hộ nghèo Pháp 4.300 bảng.
Không xây được, không lớn được
Một bài học lớn là NIMBYism (phản đối phát triển tại địa phương) có thể bào mòn nền kinh tế bằng hàng nghìn vết cắt nhỏ. Anh gặp khó trong cả khu vực tư nhân lẫn các định chế công từng được tự hào. Thuế đang ở mức cao nhất kể từ Thế chiến II, nhưng dịch vụ công xuống cấp. Dịch vụ Y tế Quốc gia (NHS) có 6 triệu bệnh nhân chờ điều trị, gần 1/10 dân số. NHS hiện phải chi cho bồi thường sai sót sản khoa nhiều hơn cho chăm sóc sản khoa thực tế.
Hạ tầng cũng mắc kẹt. Tuyến đường sắt cao tốc HS2, được đề xuất năm 2009 để nối London với Birmingham, Leeds và Manchester, đã tăng chi phí gấp ba, vượt 100 tỷ bảng và trở thành tuyến đường sắt đắt nhất thế giới. Cấu trúc bảo vệ loài dơi hiếm gần tuyến đường ở Buckinghamshire cần 8.000 giấy phép và tốn 216 triệu bảng. Dự án nhà máy điện hạt nhân Hinkley Point C cũng là một trong những nhà máy chưa hoàn thiện đắt nhất thế giới; báo cáo đánh giá tác động môi trường dài 31.401 trang và có hệ thống “fish disco” (hệ thống âm thanh xua cá) trị giá 700 triệu bảng để đuổi cá khỏi đường ống hút nước.
Khủng hoảng nhà ở còn nặng hơn. Anh không có chế độ phân vùng kiểu Mỹ, nhưng mỗi dự án lại trở thành cuộc thương lượng riêng với chính quyền địa phương và cư dân phản đối. Giá nhà trên mỗi m² thuộc nhóm cao nhất châu Âu. Pháp có dân số gần bằng Anh nhưng nhiều hơn gần 50% số nhà. Năm 2024, ở London, giá nhà bán bằng 11 lần thu nhập trung vị.
Tài chính hóa và thắt lưng buộc bụng
Nền kinh tế Anh phụ thuộc quá nhiều vào London và tài chính. Nếu loại London khỏi thống kê, mức sống của Anh giảm 14%, đủ để tụt xuống dưới toàn bộ các bang Mỹ. Dịch vụ tài chính chiếm khoảng 12% sản lượng kinh tế Anh, so với khoảng 7% tại Mỹ. London là trung tâm quản lý tài sản lớn thứ hai thế giới, địa điểm hàng đầu về giao dịch ngoại hối và dẫn đầu trong phái sinh phi tập trung.
Sự tập trung này khiến Anh dễ tổn thương khi tài chính gặp cú sốc. Khủng hoảng 2008 và khủng hoảng euro sau đó đánh mạnh vào ngành tài chính, kéo theo tiền lương thực tế đình trệ nhiều năm. Chính sách thắt lưng buộc bụng sau năm 2008 khiến vết thương sâu hơn. Thay vì tăng chi để phục hồi nhu cầu, chính phủ cắt ngân sách khi nguồn thu giảm. NHS giữ được chi thường xuyên thông qua hy sinh ngân sách đầu tư, để lại bệnh viện xuống cấp, bệnh nhân tâm thần ở trong các cơ sở cũ kỹ và nhiều bộ phận hoạt động trong nhà tạm. Tỷ lệ trẻ em lớn lên trong nghèo đói dài hạn tăng từ khoảng 14% lên 23%.
Bài học với Mỹ không phải tránh điều chỉnh tài khóa, vì nợ Mỹ hiện trở nên khó bền vững. Bài học là thắt chặt phải theo lộ trình, bằng kiềm chế tăng chi và tăng thuế, thay vì cắt đột ngột dịch vụ công và đầu tư công.
Brexit, năng lượng và tăng trưởng
Brexit là bóng đen lớn của thập niên qua. Một nghiên cứu của Bloom và cộng sự năm 2025 ước tính đến cuối năm 2025, Brexit làm GDP Anh thấp hơn 6–8%, đầu tư thấp hơn 12–13%, việc làm và năng suất đều thấp hơn 3–4%. Tác động đến từ bất định cao, nhu cầu thấp hơn, thời gian quản trị bị phân tán và nguồn lực bị phân bổ sai. Với Mỹ, thông điệp là thị trường quốc tế vẫn rất quan trọng, dù xuất khẩu chỉ chiếm 11% GDP Mỹ so với hơn 30% ở Anh. Chiến tranh thương mại với đồng minh không gây hại như Brexit, nhưng vẫn tạo ra nhiều tổn thất.
Bài học cuối cùng là năng lượng. Chi phí năng lượng cao khiến ngành công nghiệp Anh kém cạnh tranh và gây giảm thu nhập của người dân. Việc Anh cấm than và khí đốt trở nên đắt đỏ sau chiến tranh Ukraine khiến quốc gia này phải dựa nhiều vào điện gió ngoài khơi rất tốn kém. Mỹ có nhiều đất và nắng hơn, nên có lợi thế lớn với điện mặt trời và pin lưu trữ. Tuy nhiên, nguyên tắc chung vẫn không đổi: không có quốc gia giàu nào tiêu thụ ít năng lượng.
Kinh nghiệm từ nước Anh cho thấy tăng trưởng không tự nhiên mà có. Khi quốc gia không xây được nhà, không làm được hạ tầng, phụ thuộc quá nhiều vào tài chính cũng như cắt đầu tư công sai cách, tự tách khỏi thị trường xuất khẩu và thiếu năng lượng rẻ, mức sống sẽ bị tụt lại. Với Mỹ, đó không phải lý do để coi thường Anh, mà là lời nhắc quốc gia giàu vẫn có thể tự làm bản thân nghèo đi nếu quên ưu tiên tăng trưởng.
shared via noahpinion,
