10 năm sau Brexit, nước Anh vẫn đang tính chi phí kinh tế
23/06/26
 |
| 10 năm trước, cử tri Anh thông qua với tỷ lệ sít sao đề xuất cho phép nước này rời khỏi Liên minh châu Âu. Các nhà kinh tế cho rằng, kết quả kinh tế không mấy khả quan. Ảnh: Andrew Testa |
Trước cuộc trưng cầu dân ý lịch sử về tư cách thành viên Liên minh châu Âu năm 2016, chính phủ Anh khi ấy từng đưa ra cảnh báo nghiêm khắc. Nếu cử tri chọn rời EU, nền kinh tế sẽ hứng chịu cú sốc “ngay lập tức và sâu sắc”. Cuối cùng, với cách biệt sít sao, người Anh vẫn bỏ phiếu ra đi.
Cảnh báo ấy sai về thời điểm, nhưng không sai về bản chất. Brexit không tạo ra cú sụp đổ tức thì như nhiều dự báo ban đầu, nhưng các chi phí kinh tế đã âm thầm tích tụ trong suốt thập niên. Theo nhiều nhà kinh tế, thiệt hại Brexit gây ra cho kinh tế Anh vượt xa những lợi ích mà tiến trình này mang lại.
Tác động dễ thấy nhất không chỉ nằm ở tăng trưởng, thương mại hay đầu tư, đó còn ở sự bất ổn chính trị kéo dài. Sau cuộc bỏ phiếu ngày 23/6/2016, nước Anh có thủ tướng thứ bảy, sau khi Keir Starmer tuyên bố từ chức. Sự hỗn loạn khiến tâm lý hối tiếc ngày càng lan rộng. Trong cuộc thăm dò gần đây, gần một nửa người Anh cho rằng Brexit diễn ra tệ hơn kỳ vọng, tăng mạnh so với 5 năm trước. Khảo sát khác cho thấy hơn một nửa người được hỏi ủng hộ việc tái gia nhập EU.
Nền kinh tế nhỏ hơn so với kịch bản ở lại EU
Việc đo chính xác chi phí của Brexit không dễ bởi kinh tế Anh còn chịu nhiều cú sốc khác trong cùng giai đoạn, từ đại dịch Covid-19, thuế quan của Tổng thống Donald Trump, đến chiến tranh Ukraine và Iran. Tuy vậy, phần lớn các nghiên cứu đều đi đến kết luận chung, kinh tế Anh nhỏ hơn đáng kể so với kịch bản nước này ở lại EU.
Năm 2016, chính phủ Anh từng giả định rằng rời EU sẽ tạo ra sự đứt gãy ngay lập tức trong quan hệ thương mại với 27 nước thành viên còn lại. Trên thực tế, nhiều năm đàm phán đã làm chậm quá trình này. Cuối tháng 1/2020, Anh mới chính thức rời EU, tiếp tục trải qua 11 tháng chuyển tiếp. Vì vậy, từ năm 2021, các quy tắc thương mại mới thay đổi căn bản, tức bốn năm rưỡi sau cuộc bỏ phiếu.
Nghiên cứu thường được trích dẫn do Nicholas Bloom, giáo sư Đại học Stanford, dẫn dắt ước tính Brexit đã làm GDP của Anh giảm tới 8%, với tác động tích tụ dần theo thời gian. Một số nhà kinh tế tranh luận về phương pháp tính, nhưng nhìn chung đồng ý rằng nền kinh tế Anh hiện nhỏ hơn khoảng 4–6% so với kịch bản ở lại EU. Đây là mức mất mát sản lượng lớn, kéo theo nguồn thu thuế thấp hơn và tốc độ cải thiện đời sống chậm hơn.
Văn phòng Trách nhiệm Ngân sách Anh, cơ quan giám sát tài khóa độc lập, cho rằng Brexit sẽ làm năng suất dài hạn của nước này giảm 4%. Đây là vấn đề đặc biệt nghiêm trọng vì năng suất Anh vốn đã tụt lại so với nhiều nền kinh tế lớn khác kể từ sau khủng hoảng tài chính toàn cầu.
Các hiệp định thương mại mới không bù được thiệt hại
Phần lớn chi phí kinh tế của Brexit đến từ việc tăng ma sát thương mại với thị trường 450 triệu dân ngay sát biên giới Anh. Thỏa thuận thương mại năm 2021 giữ thuế quan phần lớn ở mức 0, nhưng tạo thêm giấy tờ, kiểm tra biên giới và quy định mới.
Theo Trung tâm Cải cách châu Âu, Brexit làm xuất khẩu hàng hóa và dịch vụ của Anh sang EU giảm khoảng 12%, trong khi nhập khẩu từ khối này giảm khoảng 16%. Nông nghiệp và thực phẩm chịu tác động đặc biệt nặng, xuất khẩu giảm gần 30%. Với một số ngành như nuôi trồng và xuất khẩu hải sản có vỏ, kiểm tra biên giới bổ sung khiến việc bán hàng sang châu Âu gần như không còn khả thi. Nhiều doanh nghiệp nhỏ cũng từ bỏ nỗ lực tìm khách hàng EU vì chi phí và thời gian tăng cao.
Thương mại dịch vụ của Anh diễn biến tốt hơn, nhưng nhiều nhà kinh tế cho rằng điều này phần lớn đến từ đại dịch, khi nhu cầu với các dịch vụ có thể cung cấp trực tuyến tăng mạnh. Các công ty tư vấn, luật và dịch vụ chuyên nghiệp lâu đời của Anh hưởng lợi từ xu hướng này.
Brexit cho phép Anh tự ký hiệp định thương mại thay vì đi theo khuôn khổ EU. Từ đó đến nay, nước này đã ký 39 thỏa thuận với 72 quốc gia. Nhưng các thỏa thuận này không bù được phần thương mại mất đi với EU. Châu Âu vẫn là đối tác thương mại lớn nhất của Anh, chiếm hơn 40% tổng thương mại, chỉ thấp hơn chút ít so với trước trưng cầu dân ý. Trong các dự báo thường kỳ, Văn phòng Trách nhiệm Ngân sách thậm chí giả định các thỏa thuận ngoài EU sẽ không tạo tác động đáng kể.
Doanh nghiệp, lao động và tài chính vẫn chịu dư chấn
Một trong những tác động kinh tế sớm nhất của Brexit là tình trạng đóng băng đầu tư doanh nghiệp. Các công ty thu mình trước bất định kéo dài về đàm phán thương mại và chính trị. Đầu tư sau đó có phục hồi, nhưng yếu hơn mức lẽ ra có thể đạt được. Viện Nghiên cứu Kinh tế và Xã hội Quốc gia ước tính bất định do Brexit làm đầu tư doanh nghiệp dài hạn giảm khoảng 4%.
Một số ngành nghề được hưởng lợi, như tư vấn, luật sư và đại lý hải quan, vì doanh nghiệp cần người xử lý thủ tục mới. Nhưng xét tổng thể, tác động của Brexit với nền kinh tế được đánh giá là rất tiêu cực.
Di cư là thay đổi lớn khác. Thay vì làm nhập cư giảm mạnh như nhiều người ủng hộ Brexit từng kỳ vọng, Anh chứng kiến dòng người từ ngoài EU tăng lên, gồm người Ukraine, Hồng Kông, sinh viên, thân nhân và lao động chuyên môn theo quy định mới. Điều này làm thay đổi cấu trúc thị trường lao động. Các ngành như khách sạn, chế biến thực phẩm, y tế và chăm sóc xã hội gặp khó vì mất lực lượng lao động truyền thống từ châu Âu.
Riêng London vẫn giữ vị trí trung tâm tài chính lớn nhất châu Âu, điều mà ngành tài chính từng lo sợ sẽ mất sau Brexit. Tuy nhiên, thành phố vẫn mất một phần hoạt động, như giao dịch cổ phiếu sang Amsterdam và quản lý tài sản sang Dublin. Thay vì cú rời bỏ đột ngột, tác động giống vết thủng chậm, với các đợt dịch chuyển nhỏ và nhiều vị trí mới không còn được tạo ra tại London.
Chi phí cơ hội còn tiếp tục tăng
Trong bối cảnh kinh tế Anh vật lộn với lạm phát dai dẳng, nợ công cao và chi phí vay lớn, ý tưởng đảo ngược một phần tác động của Brexit ngày càng hấp dẫn. Một số chính trị gia Công đảng đã gọi Brexit là “gây thiệt hại”, trong khi chính phủ Starmer từng tìm cách “tái thiết lập” quan hệ với châu Âu.
Tuy nhiên, tiến trình này chậm chạp. Công đảng vẫn loại trừ khả năng quay lại thị trường chung, liên minh thuế quan hoặc khôi phục tự do đi lại. Phía Brussels cũng không mấy hào hứng với việc đàm phán sâu rộng lại với Anh.
Vì vậy, chi phí Brexit nhiều khả năng sẽ tiếp tục cộng dồn. Thiệt hại lớn nhất có thể không nằm ở con số GDP hay kim ngạch thương mại, mà ở chi phí cơ hội, những khoản đầu tư, giao dịch, việc làm và lựa chọn chính sách đã không xảy ra vì nước Anh dành một thập niên để xử lý hệ quả của quyết định rời EU.
shared via nytimes,
