Tài chính trong bóng tối
13/08/26
 |
Hệ thống tài chính đang rời khỏi ánh sáng
Tháng 10/2025, First Brands – nhà sản xuất phụ tùng ô tô ở Ohio gặp rắc rối vì gánh nặng trả nợ. Vụ việc gây chú ý vì nhiều định chế tài chính có mức độ tiếp xúc cao với First Brands, thông qua các quỹ tín dụng tư nhân. Khác với ngân hàng, các quỹ tín dụng tư nhân hầu như không bị quản lý chặt, khiến rủi ro liên thông, thẩm định và chất lượng khoản vay rất khó nhìn rõ. Đầu năm 2026, báo chí tài chính bắt đầu cảnh báo về “căng thẳng” trong vốn cổ phần tư nhân và tín dụng tư nhân; các quỹ cổ phần tư nhân đang nắm 3.700 tỷ USD công ty chưa bán được, trong khi các quỹ hưu trí và nhà đầu tư tổ chức giảm phân bổ vào loại tài sản này.
Nguồn gốc nằm ở cấu trúc pháp lý sau Đại khủng hoảng 1929. Các đạo luật chứng khoán năm 1933 và 1934 lập ra Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Mỹ (SEC), yêu cầu thị trường đại chúng công bố thông tin định kỳ, nhằm tránh việc phe đầu cơ có thông tin nội bộ và đánh lừa nhà đầu tư phổ thông. Tuy nhiên song song với đó, luật cũng để lại vùng “tư nhân” ít bị quản lý, dành cho nhà đầu tư giàu có và chuyên nghiệp. Năm 1940, Đạo luật Công ty Đầu tư tạo ra hai ngoại lệ: mục 3(c)(1) và 3(c)(7), cho phép quỹ hoạt động ngoài thị trường đại chúng nếu có dưới 100 người tham gia hoặc chỉ phục vụ nhà đầu tư đủ điều kiện.
Từ quỹ hưu trí đến tài sản thay thế
Bước ngoặt đến sau Đạo luật An sinh Thu nhập Hưu trí Người lao động (ERISA). Cuối thập niên 1970, Bộ Lao động Mỹ diễn giải lại quy tắc quản lý quỹ hưu trí, cho phép mua tài sản kém thanh khoản như Vốn đầu tư mạo hiểm. Đầu tư của quỹ hưu trí vào các partnership (quỹ hợp danh) đầu tư mạo hiểm độc lập tăng từ 69 triệu USD năm 1978 lên 1,808 tỷ USD năm 1983 (tính theo USD năm 1997); tương đương 138 triệu USD và 3,6 tỷ USD theo giá 2025. Trong thập niên 1980–1990, quỹ hưu trí cung cấp 31–59% vốn cho các partnership độc lập, giúp thị phần trong tổng vốn đầu tư mạo hiểm tăng từ 40% năm 1980 lên 80% một thập niên sau.
Sau khủng hoảng tài chính toàn cầu, ngân hàng bị siết chặt hơn, còn vốn chảy sang khu vực ít bị quản lý. Theo SEC, quý II/2025 các quỹ tư nhân nắm 26,5 nghìn tỷ USD tài sản gộp và 16,7 nghìn tỷ USD tài sản ròng; trong đó 7,3 nghìn tỷ USD thuộc 25.000 quỹ cổ phần tư nhân và 5,7 nghìn tỷ USD thuộc 9.000 hedge fund (quỹ phòng hộ). Toàn bộ 16,6 nghìn tỷ USD tài sản ròng này do chỉ khoảng 4.000 cố vấn đăng ký quản lý. Tín dụng tư nhân tăng đặc biệt nhanh: từ 217 tỷ USD năm 2010 lên 1,2 nghìn tỷ USD năm 2023.
Tiết kiệm trung lưu bước vào vùng rủi ro
Khi lợi nhuận cổ phần tư nhân khó hiện thực hóa vì định giá bị “giới đầu tư sành sỏi” đẩy lên cao, ngành này muốn tiếp cận 12 nghìn tỷ USD trong các kế hoạch hưu trí 401(k). Năm 2025, Nhà Trắng ban hành sắc lệnh “dân chủ hóa tiếp cận tài sản thay thế” cho nhà đầu tư 401(k); Bộ Lao động sau đó rút lại tuyên bố thời Biden vốn không khuyến khích đưa tài sản thay thế vào danh mục hưu trí. Tháng 5/2025, SEC bỏ yêu cầu một số quỹ đầu tư quá 15% tài sản ròng vào quỹ tư nhân chỉ được bán cho nhà đầu tư được công nhận với mức tối thiểu 25.000 USD. BlackRock bắt đầu đưa cổ phần tư nhân vào quỹ mục tiêu ngày nghỉ hưu; giám đốc tài chính Martin Small tuyên bố tài sản tư nhân có thể cộng thêm 50 điểm cơ bản lợi suất mỗi năm và tạo thêm 15% tài sản hưu trí cuối đời.
Rủi ro lớn nhất nằm ở giao điểm giữa thị trường tư nhân và tín dụng. Công ty đi vay không phải công bố tài chính; tín dụng tư nhân tự định giá khoản vay; chủ nợ kéo dài kỳ hạn và điều kiện vay để giữ tỷ lệ vỡ nợ thấp. AI khiến rủi ro phức tạp hơn: khoảng 20% khoản vay là cho công ty công nghệ. Oracle đã vay ít nhất 56 tỷ USD từ ngân hàng để xây trung tâm dữ liệu cho OpenAI thuê, và ngân hàng hiện tìm cách bán các khoản vay này cho các quỹ cổ phần tư nhân và công ty bảo hiểm. UBS dự báo trong kịch bản AI gây gián đoạn mạnh, vỡ nợ tín dụng tư nhân có thể tăng từ 12% lên 13%.
Khi tài chính không còn phục vụ kinh tế thực
Crypto ngày càng được mở rộng hơn. Đạo luật GENIUS được Trump ủng hộ, cho phép nền tảng công nghệ phát hành tiền riêng, bất chấp “mùa đông crypto” 2022–2023 từng xóa 2.000 tỷ USD giá trị. Morgan Stanley cho phép cả tài khoản hưu trí nắm crypto và chỉ ba tháng sau, bitcoin giảm 45% từ đỉnh.
Không chỉ là rủi ro tài chính, vấn đề nằm ở quyền lực kinh tế. Quỹ cổ phần tư nhân mua doanh nghiệp, chất nợ lên họ, cắt chi phí và làm suy yếu công ty; từ Toys R Us đến y tế, chăm sóc tại nhà, dịch vụ chăm sóc cuối đời và nhà ở. dù Jamie Dimon – CEO JPMorgan, công khai chê tín dụng tư nhân rất rủi ro, ngân hàng vẫn phân bổ 50 tỷ USD vào lĩnh vực này. Các đề xuất cải cách dựa vào công bố thông tin hay điều chỉnh thuế vẫn chưa đủ. Cần nhìn tài chính như khu vực thống nhất, cấm các hình thức thao túng hợp pháp và tái xây dựng khung quản lý tài chính theo hướng phục vụ doanh nghiệp sản xuất, tiền tiết kiệm cá nhân và kinh tế thực.
shared via phenomenal world,
