Kinh tế số vượt khỏi thước đo cũ
12/08/26
 |
| Ảnh: Kristin Bethge/Connected Archives |
Chúng ta làm việc trên laptop ở nhà, mua sắm qua mạng, đặt đồ ăn bằng ứng dụng, hỏi ChatGPT về lịch trình du lịch, đăng nội dung lên mạng xã hội và dùng hàng loạt dịch vụ số miễn phí mỗi ngày. Song phần lớn hoạt động ấy hoặc không được tính vào tổng sản phẩm quốc nội, hoặc bị đo lường bằng những khung thống kê ra đời từ nền kinh tế rất khác. Khi đời sống kinh tế chuyển lên nền tảng số và AI bắt đầu thay đổi cách sản xuất, tiêu dùng, dữ liệu kinh tế trở nên ngày càng lạc hậu.
Đời sống mới, hệ đo lường cũ
Sau một ngày làm việc với tư cách kỹ sư prompt cho công ty marketing, bạn đóng laptop trong phòng khách, lướt TikTok, đăng video về cuốn tiểu thuyết mới biết qua Threads, đặt bữa tối trên DoorDash, hỏi ChatGPT gợi ý lịch trình du lịch rồi đặt vé qua Expedia. Đại dịch thúc đẩy mua sắm trực tuyến tăng mạnh; ở Anh, tỷ trọng này từ dưới 3% lên hơn 1/4 doanh số bán lẻ, còn ở Mỹ là khoảng 16%. Hàng trăm triệu người đăng nội dung, đóng góp phần mềm mã nguồn mở hoặc tham gia các dự án cộng đồng trên internet.
Vấn đề là nền kinh tế số ấy đang trượt khỏi các thước đo truyền thống. Tổng sản phẩm quốc nội, tức GDP, vốn loại trừ nhiều hoạt động diễn ra trong gia đình và các giao dịch không có tiền. Những gì người dùng tự làm trên mạng – tự đặt vé, tự điền biểu mẫu, tự xử lý dịch vụ khách hàng – thường không hiện lên như sản lượng kinh tế, dù chúng tiêu tốn thời gian thật. Các dịch vụ miễn phí như mạng xã hội, ứng dụng điện thoại hay tìm kiếm Google cũng không làm GDP tăng, vì giá của chúng bằng 0.
Khi “miễn phí” không có nghĩa là không có chi phí
Kinh tế học truyền thống đo được thứ có giá. Tuy nhiên, đời sống số tạo ra rất nhiều giá trị, chi phí và lao động không đi qua hóa đơn. Quầy tự thanh toán trong siêu thị có thể làm doanh số trên mỗi nhân viên tăng lên, vì phần mềm và máy móc thay thế lao động của cửa hàng. Nhưng thực chất, một phần công việc được chuyển sang người mua hàng. Tương tự, ngân hàng trực tuyến có thể tiết kiệm thời gian, nhưng cũng có lúc đẩy người dùng vào mê cung biểu mẫu, chatbot và giao diện tồi.
Nếu chỉ đo tiền chi ra và doanh thu thu về, ta bỏ sót thời gian bị mất, sự bực bội, lao động không lương và cả chất lượng dịch vụ. Nền kinh tế ngày càng dựa vào tương tác số cần đo cả thời gian tiết kiệm lẫn thời gian bị tiêu hao, cả tiện ích lẫn phiền toái, cả giá cả lẫn quyền lực nền tảng. Nhưng các cơ quan thống kê chính thức hiếm khi thu thập dữ liệu cần thiết để theo dõi những mô hình tiêu dùng mới. Họ cố lắp các hoạt động mới vào những danh mục cũ, như ghép bức tranh xếp hình mà các mảnh không còn khớp với hình mẫu trên hộp.
Sản xuất cũng chìm trong màn sương dữ liệu
Không chỉ tiêu dùng, sản xuất cũng ngày càng khó đo. Dữ liệu về chuỗi cung ứng toàn cầu còn thưa thớt, trong khi các cú sốc thương mại và thuế quan cho thấy nhiều nền kinh tế không biết đủ rõ mình phụ thuộc vào những nhập khẩu nào. Ngay cả dữ liệu thương mại tổng thể cũng chậm: phải hai hoặc ba năm sau mới có thông tin một nước xuất khẩu dựa vào nhập khẩu từ nước khác ra sao.
Các danh mục ngành nghề cũng lạc hậu. Apple hay Nike có thể bị xếp là nhà sản xuất dù phần lớn sản xuất được thuê ngoài. Rolls-Royce hay John Deere bán động cơ, máy kéo, nhưng lợi nhuận ngày càng đến từ dịch vụ bảo trì, phần mềm hoặc hợp đồng đi kèm. Hiện tượng “mực máy in” – bán thiết bị rồi buộc khách hàng mua dịch vụ hoặc vật tư tiêu hao liên tục lan rộng. Lợi nhuận có thể đo được, nhưng liệu nó phản ánh sáng tạo giá trị thật hay chỉ là khả năng khóa chặt khách hàng?
Khi AI tạo sinh lan rộng, màn sương ấy sẽ dày hơn. Nếu một ngày không xa, trợ lý AI cá nhân của bạn giao dịch với chatbot AI của ngân hàng thay bạn, đó có phải hoạt động kinh tế có giá trị không? Nếu có, đo bằng gì?
Những con số không bao giờ trung lập
Thống kê kinh tế thường được xem là kỹ thuật khô khan. Nhưng thực ra, chúng là hạ tầng quyền lực. Các chỉ số “theo giá thực tế” không hề thực theo nghĩa giản đơn; chúng là cấu trúc giả định, được tính bằng công thức phức tạp và nhiều giả định gây tranh cãi. Chỉ số giá phải quyết định sản phẩm nào được đưa vào, sản phẩm nào bị loại ra, cách thay thế mặt hàng cũ bằng mặt hàng mới và cách so sánh mức sống qua thời gian. Từ khi iPhone ra đời đến nay, cấu trúc tiêu dùng thay đổi đến mức việc diễn giải các chỉ số giá dài hạn trở nên rất khó.
Các giả định cũ còn bỏ qua sự khác biệt giữa các tầng lớp. Hộ thu nhập thấp dành tỷ trọng lớn hơn nhiều cho năng lượng và thực phẩm, nhưng “lạm phát lõi” lại thường loại hai mặt hàng thiết yếu vì giá biến động mạnh. GDP cũng dùng giá thị trường để cộng sản lượng, nhưng nếu giá phản ánh quyền lực độc quyền, tăng trưởng được ghi nhận có thể phóng đại mức thịnh vượng thật. Khi loại phần tăng trưởng quy về nhóm 1% giàu nhất, bức tranh tăng trưởng của Mỹ sau khủng hoảng tài chính kém sáng hơn nhiều.
Không có thống kê tốt, không thể quản trị tốt
Thống kê quan trọng vì là ống kính duy nhất giúp chính phủ và công dân hiểu nền kinh tế rộng lớn vận hành ra sao. Những nước không có thống kê tốt sẽ bị hạn chế trong năng lực quản trị và trong khả năng hiểu bất mãn xã hội. Ở nhiều nền dân chủ phương Tây, cử tri báo hiệu sự bất mãn, trong khi số liệu chính thức về tăng trưởng GDP hay việc làm lại có vẻ tích cực. Điều này cho thấy trải nghiệm thường ngày của người dân chứa điều các chỉ báo chuẩn chưa nắm bắt được.
Lịch sử từng hiểu rất rõ giá trị chiến lược của thống kê. Từ thế kỷ 17, William Petty đo sức mạnh kinh tế Anh để phục vụ chiến tranh với Pháp. GDP được các nhà kinh tế Anh và Mỹ, trong đó có John Maynard Keynes, phát triển trong Thế chiến II để giúp phe Đồng minh quản lý nguồn lực hiệu quả. Simon Kuznets xây dựng thước đo thu nhập quốc gia Mỹ để hỗ trợ chính phủ liên bang đối phó Đại suy thoái.
Cần cuộc cách mạng thống kê
Nền kinh tế thay đổi, nhưng nhiều thước đo vẫn thuộc về thế kỷ 20. Điều cần thiết không chỉ là cải thiện kỹ thuật, mà là xây kiến trúc dữ liệu mới: dữ liệu trực tuyến, dữ liệu điện thoại, ảnh vệ tinh, cảm biến đô thị, dữ liệu chuỗi cung ứng và các phương pháp tổng hợp mới để biến chúng thành chỉ báo hữu ích.
Các nhà kinh tế cần định nghĩa lại hoạt động nào tạo ra giá trị trong nền kinh tế số, ai hưởng lợi từ giá trị ấy, và chi phí nào đang bị che khuất. Các cơ quan thống kê cần nguồn lực để nghiên cứu, thử nghiệm và đổi mới. Nhưng nghịch lý là nhiều chính phủ lại siết ngân sách thống kê đúng lúc các tập đoàn tư nhân đầu tư mạnh vào dữ liệu.
Cắt giảm hoặc bóp méo thống kê có thể hấp dẫn với những chính trị gia muốn che giấu lạm phát, nợ công hay suy giảm đời sống. Song thay đổi con số không thay đổi thực tế. Cuối cùng, thực tế vẫn thắng. Nền kinh tế số được AI và nền tảng định hình cần những thước đo xứng đáng. Nếu không, chính phủ sẽ ra quyết định trong bóng tối, doanh nghiệp sẽ nhìn sai tín hiệu, công dân sẽ ngày càng nghi ngờ những con số được xem là đại diện cho đời sống.
shared via noemamag,
