Đồng USD và quyền lực địa chính trị của Mỹ
17/09/26
Đặc quyền hay gánh nặng?
Từ lâu, đồng USD giữ vị trí trung tâm trong hệ thống tiền tệ và tài chính toàn cầu. USD là đồng tiền dự trữ chủ chốt, được dùng rộng rãi trong định giá thương mại, cho vay xuyên biên giới và thanh toán quốc tế. Cách hiểu quen thuộc gọi đây là “đặc quyền quá mức” của Mỹ. Washington có thể vay bằng đồng tiền riêng, tài trợ thâm hụt dễ hơn và duy trì ảnh hưởng vượt xa quy mô kinh tế đơn thuần.
Tuy nhiên, ai mới thật sự hưởng lợi từ vị trí ấy? Quyền thống trị của USD không đem lại lợi ích đồng đều cho người Mỹ. Nó chủ yếu có lợi cho nhóm 1% giàu nhất, những người nắm nhiều tài sản tài chính, trong khi phần lớn dân chúng phải chịu mặt trái, việc làm sản xuất mất đi, tăng trưởng lương yếu và chi phí nhà ở cao.
Lý do nằm ở yêu cầu cấu trúc của đồng tiền quốc tế. Quốc gia phát hành đồng tiền thống trị toàn cầu thường phải chạy thâm hụt tài khoản vãng lai kéo dài. Nói đơn giản, thế giới cần USD, nên Mỹ phải cung cấp USD ra bên ngoài thông qua nhập khẩu nhiều hơn xuất khẩu và phát hành các nghĩa vụ tài chính cho phần còn lại của thế giới. Qua thời gian, điều này bào mòn nền sản xuất trong nước và làm gia tăng các khoản nợ.
Giai cấp và đồng tiền toàn cầu
Phần thưởng của quyền lực USD rơi nhiều vào nhóm sở hữu tài sản. Người giàu Mỹ nắm phần lớn cổ phần và tài sản tài chính ở nước ngoài, hưởng lợi từ dòng lợi tức, địa tô tài chính và các cấu trúc tránh thuế. Ngược lại, công chúng rộng rãi chịu áp lực từ hàng nhập khẩu giá rẻ, cạnh tranh với lao động lương thấp toàn cầu và phải gánh các khoản nợ mà nền kinh tế tạo ra để duy trì vai trò tiền tệ quốc tế.
Từ góc nhìn này, USD không chỉ là công cụ sức mạnh quốc gia. Đây còn là cơ chế phân phối trong nội bộ nước Mỹ. Một tầng lớp hưởng lợi từ tài chính hóa và tài sản toàn cầu, trong khi những người còn lại sống trong nền kinh tế có công nghiệp suy yếu, lương trì trệ và nhà ở đắt đỏ.
Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn USD như gánh nặng nội bộ thì vẫn thiếu. Đồng USD còn là nền tảng của quyền lực địa chính trị Mỹ. Để hiểu điều này, chúng ta cần so sánh với đồng bảng Anh trong thế kỷ 19.
Từ đồng bảng Anh đến đồng USD
Các đế chế châu Âu thế kỷ 19 không phải những quốc gia thống nhất, khép kín như hình dung hiện đại. Đó là hệ thống quyền lực với ranh giới mềm giữa trung tâm và ngoại vi. Tầng lớp tài chính ở London, Montreal hay Melbourne có thể gần nhau hơn về lợi ích so với công nhân, nông dân hay người bốc vác trong cùng lãnh thổ.
Đồng bảng Anh vận hành trong “đế chế lương thực” rộng lớn. Úc, Canada, New Zealand, Argentina và Mỹ trở thành nơi cung cấp lương thực, nguyên liệu nông nghiệp cho công nghiệp hóa châu Âu. Thương mại và đầu tư được định danh bằng bảng Anh, qua các ngân hàng dùng sổ sách bằng bảng Anh, do một tầng lớp tài chính xuyên quốc gia quản lý.
USD ngày nay có chức năng tương tự. Nó không chỉ là tiền tệ của một quốc gia, mà là tiền tệ của hệ thống quyền lực toàn cầu, lấy Mỹ làm trung tâm nhưng không giới hạn trong biên giới pháp lý của Mỹ.
Bốn nguồn sức mạnh của USD
Thứ nhất, USD giúp Mỹ và các đồng minh giảm bớt ràng buộc tài nguyên. Khi các nền kinh tế thặng dư bán hàng cho Mỹ bằng tín dụng, Mỹ có thêm không gian để dùng nguồn lực trong nước cho bộ máy quân sự quy mô lớn.
Thứ hai, các quan hệ tài chính bằng USD chạy song song với mạng lưới quân sự, tình báo và đồng minh. Các nước Anglo như Anh, Canada, Úc, New Zealand gắn chặt với Mỹ qua hợp tác an ninh, chiến tranh, chia sẻ tình báo và luân chuyển tinh hoa chính trị, tài chính.
Thứ ba, trên thực tế, Cục Dự trữ Liên bang Mỹ đóng vai trò ngân hàng trung ương của thế giới. Trong khủng hoảng, các ngân hàng ngoài Mỹ có nhiều nghĩa vụ bằng USD nhưng ngân hàng trung ương của họ không thể tự tạo USD. Khi ấy, họ phụ thuộc vào các đường hoán đổi thanh khoản của Fed. Nước nào gần Mỹ hơn trong thứ bậc tài chính và địa chính trị thường được tiếp cận nhanh hơn, tốt hơn.
Thứ tư, vì phần lớn thương mại và tài chính toàn cầu đi qua hạ tầng thanh toán do Mỹ kiểm soát hoặc chi phối, Washington có quyền lực cưỡng chế lớn. Qua Fedwire, CHIPS, SWIFT và hệ thống thanh toán ở New York, Mỹ có thể buộc ngân hàng nước ngoài tuân thủ lệnh trừng phạt, hoặc đe dọa loại họ khỏi mạng thanh toán quốc tế.
Hai mặt của cùng một đồng xu
Vì vậy, quyền lực của USD vừa là đặc quyền, vừa là gánh nặng. Nó làm suy yếu một phần nền sản xuất và đời sống của người Mỹ ngoài nhóm tinh hoa tài chính. Đồng thời, USD tài trợ và duy trì hệ thống quyền lực toàn cầu xoay quanh Washington, New York, Thung lũng Silicon và mạng lưới đồng minh.
Đặc quyền ấy không xóa bỏ gánh nặng. Nó là mặt còn lại của cùng một đồng xu, được nắm giữ chủ yếu bởi tầng lớp quyền lực toàn cầu.
shared via phenomenalworld,
