Chiến tranh tương lai bắt đầu từ Ukraine
18/06/26
Drone và AI làm thay đổi bản chất chiến trường
Năm 2022, khi Tổng thống Vladimir Putin phát động xung đột với Ukraine, nhiều dự đoán cho rằng sức mạnh quân sự Nga thời hậu Chiến tranh Lạnh, cùng kho vũ khí hạt nhân hàng đầu thế giới, sẽ nhanh chóng khuất phục Kyiv và đưa nước cộng hòa từng thuộc Liên Xô trở lại quỹ đạo Moscow. Bốn năm sau, chiến sự vẫn tiếp diễn, làm thay đổi bản chất chiến tranh hiện đại.
Dù thường xuyên hứng tên lửa siêu vượt âm và các đợt tấn công bằng drone của Nga, Ukraine đã làm được điều từng bị xem là khó tưởng tượng, đưa chiến tranh vào sâu trong lãnh thổ Nga. Các cuộc tấn công bằng drone nhắm vào cơ sở dầu mỏ, căn cứ quân sự và hạ tầng hỗ trợ chiến tranh cho thấy thực tế mới. Những hệ thống không người lái giá rẻ, được hỗ trợ bởi AI, có thể làm thay đổi cán cân giữa các lực lượng tưởng như chênh lệch rất lớn.
Eric Schmidt, cựu CEO Google, người sau này tham gia thành lập các công ty phát triển drone chiến trường hỗ trợ Ukraine, gọi sự kết hợp giữa AI và drone là “cuộc cách mạng lớn nhất trong lịch sử quân sự”. Theo ông, chiến tranh đang chuyển từ “cuộc chiến của nền tảng” sang “cuộc chiến của hệ thống”.
Từ cuộc chiến của nền tảng sang cuộc chiến của hệ thống
Trong mô hình cũ, sức mạnh quân sự được đo bằng xe tăng, máy bay, tàu chiến, tên lửa hay bệ phóng. Trong mô hình mới, đơn vị quan trọng không còn là vũ khí riêng lẻ, đó là toàn bộ kiến trúc giúp quân đội quan sát, ra quyết định, liên lạc, tấn công, sống sót và cập nhật nhanh hơn đối thủ. Cảm biến, drone, dữ liệu và AI kết nối thành mạng lưới. Trên chiến trường tương lai, bất kỳ thứ gì di chuyển đều có thể bị phát hiện và tấn công.
Thay đổi này cũng đảo ngược vai trò của con người. Trước đây, binh sĩ tiến vào trước, công nghệ hỗ trợ phía sau. Trong chiến tranh sắp tới, robot và drone sẽ vào trước để thăm dò, hứng hỏa lực và dọn chiến trường. Con người sẽ vào sau. Schmidt cho rằng vai trò con người sẽ chuyển từ “trong vòng lặp” sang “trên vòng lặp”, giám sát, kiểm tra, can thiệp khi có bất thường, nhưng không nhất thiết phê chuẩn từng phát bắn riêng lẻ.
Áp lực đẩy con người ra xa chiến trường đã xuất hiện. Theo Schmidt, trong tháng 3 năm nay, 96% thương vong của Nga là do các đơn vị drone Ukraine gây ra. Người điều khiển drone vì vậy trở thành mục tiêu có giá trị cao. Ukraine thậm chí coi việc loại bỏ người điều khiển drone Nga còn quan trọng hơn phá hủy xe tăng.
Kỷ nguyên “số lượng chính xác”
AI và drone tạo ra kỷ nguyên “số lượng chính xác”. Trước đây, quân đội phải chọn giữa hỏa lực lớn nhưng kém chính xác, hoặc vũ khí chính xác nhưng đắt đỏ và số lượng ít. Drone rẻ, GPS rẻ và cảm biến rẻ đã phá vỡ sự đánh đổi này. Drone 500 USD có thể lao qua cửa sổ để đánh trúng mục tiêu cụ thể, thay vì pháo binh san phẳng cả khu phố.
Trong trường hợp tốt nhất, công nghệ này có thể giảm thiệt hại ngoài mục tiêu. Các drone góc nhìn thứ nhất do người điều khiển được huấn luyện bài bản có thể đánh trúng mục tiêu với độ chính xác cao hơn nhiều so với pháo binh truyền thống. Nhưng trong trường hợp xấu hơn, số lượng vũ khí chính xác khổng lồ cũng có thể mở rộng quy mô hủy diệt, khiến chiến tranh lan xa hơn, nhanh hơn và khó kiểm soát hơn.
Giới hạn nguy hiểm trong răn đe hạt nhân
Rủi ro lớn nhất nằm ở vũ khí hạt nhân. Với Schmidt, đây là lĩnh vực không thể để AI thay thế con người. Suốt 70 năm, ổn định hạt nhân dựa trên khả năng một số ít con người có thời gian chất vấn dữ liệu, nghi ngờ tín hiệu cảnh báo và quyết định bước tiếp theo. Nếu AI được đưa vào chuỗi ra quyết định hạt nhân, nguy cơ nằm ở việc hệ thống hoạt động đúng thiết kế nhưng dựa trên dữ liệu sai và phản ứng nhanh đến mức không ai kịp ngăn lại.
AI còn có thể làm lung lay nền tảng răn đe hạt nhân. Nếu các mô hình tiên tiến giúp phát hiện tàu ngầm ẩn mình hoặc bệ phóng di động, giả định về năng lực đáp trả sau đòn đánh đầu tiên sẽ bị suy yếu. Khi đó, các trung tâm dữ liệu và hạ tầng huấn luyện AI cũng có thể bị xem như mục tiêu quân sự. Đây là cuộc đối thoại mà Mỹ, Trung Quốc và Nga lẽ ra phải bắt đầu ngay, giống cách các cường quốc hạt nhân từng đàm phán giới hạn thử nghiệm và hệ thống phóng trong Chiến tranh Lạnh.
Tổ hợp quân sự truyền thống trước nguy cơ lỗi thời
Chiến tranh Ukraine cũng phơi bày sự lệch pha của tổ hợp công nghiệp – quân sự Mỹ. Nga đang nhắm tới sản xuất 1.000 drone Shahed/ngày, trong khi Lockheed Martin chỉ sản xuất 600 tên lửa đánh chặn Patriot trong cả năm ngoái. Khoảng cách này cho thấy các quân đội lớn vẫn đầu tư quá nhiều vào những nền tảng đắt đỏ, tinh vi, được thiết kế cho kiểu chiến tranh đang lỗi thời.
Tương lai đòi hỏi các hệ thống rẻ hơn, nhiều hơn, linh hoạt hơn và có thể cập nhật nhanh hơn. Học thuyết quân sự Mỹ hiện vẫn xoay quanh những nền tảng “tinh xảo” và đắt đỏ, trong khi Ukraine đã chứng minh rằng số lượng, tốc độ sản xuất, khả năng thích nghi và năng lực kết nối hệ thống có thể quan trọng không kém, thậm chí quan trọng hơn.
Nguy cơ chạy đua vũ trang mới
Chính tốc độ chuyển đổi ấy cũng làm thế giới bất ổn hơn. Những nước có kho vũ khí lớn nhất có thể trở thành các nước bất an nhất nếu cảm thấy đối thủ đang thích nghi nhanh hơn. Trong chiến tranh, sự mất cân bằng quyền lực, hoặc chỉ cần cảm giác mất cân bằng, thường dễ dẫn tới tính toán nguy hiểm.
Khi một bên cho rằng đối thủ đang giành lợi thế công nghệ, lợi thế ấy dễ bị diễn giải như dấu hiệu của ý định tấn công. Hệ quả có thể là cuộc chạy đua vũ trang tốn kém, hoặc tệ hơn, cuộc chiến được phát động vì nỗi sợ nếu không hành động ngay, mọi thứ sẽ quá muộn. Trong thời đại AI và drone, chiến tranh tương lai không còn nằm ở phía trước. Những đường nét đầu tiên đã hiện ra rất rõ trên bầu trời Ukraine.
shared via noemamag,
