Chuyển giao công nghệ xanh và bài toán phát triển của Nam bán cầu
12/06/26
Trong nhiều năm căng thẳng thương mại giữa Mỹ và Trung Quốc, Washington liên tục chỉ trích thực tiễn mà họ xem là không thể chấp nhận, các công ty Mỹ muốn kinh doanh tại Trung Quốc phải chuyển giao công nghệ cho đối tác địa phương. Tổng thống Donald Trump từng công kích mạnh mẽ cách làm này, trong khi Joe Biden gọi đó là “không công bằng”. Ở châu Âu, Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen cũng cho rằng các thực tiễn chuyển giao công nghệ của Trung Quốc đe dọa “an ninh kinh tế và quốc gia” của châu Âu, từ đó thúc đẩy các biện pháp “giảm rủi ro” nhằm tách bớt hai nền kinh tế.
Tuy nhiên, nhìn rộng hơn trong lịch sử phát triển, yêu cầu nhà đầu tư nước ngoài hỗ trợ các nước thu nhập thấp tiếp cận tri thức công nghệ không phải điều mới. Phần lớn các nước công nghiệp hóa ngày nay từng sử dụng chính sách tương tự khi còn ở trình độ phát triển thấp hơn. Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan từng điều tiết hoạt động của các tập đoàn đa quốc gia để bảo đảm công nghệ, kỹ năng quản trị và tri thức sản xuất được lan tỏa vào nền kinh tế nội địa. Những chuyển giao này giúp doanh nghiệp trong nước học hỏi, đổi mới và từng bước leo lên các nấc cao hơn trong chuỗi giá trị.
Sở hữu trí tuệ và giới hạn phát triển
Lập luận của phương Tây hiện nay dựa nhiều vào chế độ quyền sở hữu trí tuệ toàn cầu. Theo quan điểm này, khi tham gia Tổ chức Thương mại Thế giới và ký các hiệp định thương mại, các nước đang phát triển đã cam kết tôn trọng bằng sáng chế, bản quyền và các tiêu chuẩn bảo hộ công nghệ. Vì vậy, việc buộc doanh nghiệp nước ngoài chuyển giao công nghệ bị xem là hành vi “phi cạnh tranh” và cần bị trừng phạt.
Nhưng với nhiều nước Nam bán cầu, chính chế độ sở hữu trí tuệ nghiêm ngặt là rào cản phát triển. Hiệp định TRIPS, có hiệu lực từ năm 1995 trong khuôn khổ WTO, đã đặt ra các tiêu chuẩn toàn cầu về bảo hộ sở hữu trí tuệ. Hệ thống này giúp các công ty nắm bằng sáng chế bảo vệ lợi ích, nhưng đồng thời làm tăng mạnh chi phí tiếp cận công nghệ với các nước nghèo hơn.
Chiến dịch “tiếp cận thuốc men” là ví dụ nổi bật. Cuối thập niên 1990 và đầu thập niên 2000, HIV/AIDS lan nhanh tại châu Phi hạ Sahara, trong khi thuốc kháng virus được bảo hộ bằng sáng chế có giá quá cao. Các chính phủ và tổ chức xã hội dân sự đã vận động để sử dụng cơ chế cấp phép bắt buộc, cho phép nhà nước buộc chủ sở hữu bằng sáng chế cấp quyền sản xuất thuốc trong trường hợp phục vụ sức khỏe cộng đồng. Nhờ vậy, nhiều nước có thể sản xuất hoặc nhập thuốc generic với giá thấp hơn. Ấn Độ tận dụng giai đoạn chuyển tiếp trước khi tuân thủ đầy đủ luật thương mại để trở thành cường quốc sản xuất thuốc generic toàn cầu. Một số nước Đông Phi cũng dùng các linh hoạt này để xây dựng năng lực dược phẩm nội địa.
Công nghệ xanh cần cách tiếp cận tương tự
Bài học từ thuốc men có ý nghĩa mới trong thời đại biến đổi khí hậu. Nếu thuốc điều trị HIV/AIDS được xem là thiết yếu với sức khỏe cộng đồng, công nghệ xanh cũng nên được xem là thiết yếu với phúc lợi toàn cầu. Tri thức để sản xuất pin, xe điện, tấm quang điện mặt trời, turbine gió và các thiết bị giảm phát thải không chỉ là tài sản thương mại, đó còn là điều kiện để các nước đang phát triển đi theo con đường công nghiệp hóa xanh.
Ở các nước giàu, đồng thuận mới về khí hậu đang dẫn tới các gói chính sách công nghiệp gồm trợ cấp, ưu đãi thuế và hỗ trợ doanh nghiệp. Nhưng đa số nước Nam bán cầu không có đủ nguồn lực tài chính để chạy đua trợ cấp kiểu Mỹ hay châu Âu. Vì vậy, họ phải dựa vào công cụ điều tiết, mở cửa có điều kiện với đầu tư nước ngoài và yêu cầu doanh nghiệp quốc tế chia sẻ công nghệ, đào tạo nhân lực, hình thành chuỗi cung ứng nội địa.
Biến đổi khí hậu cũng khiến mọi quốc gia, kể cả nước giàu, phải chạy đua với “biên giới công nghệ” mới. Việc giảm phát thải đòi hỏi mở rộng nhanh các công nghệ sạch, từ năng lượng tái tạo đến lưu trữ điện, vật liệu mới và sản xuất ít carbon. Nếu công nghệ xanh bị khóa sau những bức tường sở hữu trí tuệ, quá trình chuyển đổi toàn cầu sẽ chậm lại, chi phí cao hơn và bất bình đẳng giữa Bắc bán cầu và Nam bán cầu sẽ sâu hơn.
Bài học từ Trung Quốc và xe điện
Sự trỗi dậy của ngành pin mặt trời Trung Quốc cho thấy chuyển giao công nghệ có thể tạo ra lợi ích toàn cầu. Phần lớn nghiên cứu nền tảng về quang điện từng được thực hiện tại Mỹ, kỹ thuật sản xuất mô-đun được các doanh nghiệp Đức phát triển, các công ty Trung Quốc đưa công nghệ này vào sản xuất đại trà. Kết quả là Trung Quốc hiện chiếm hơn 4/5 sản lượng tấm pin mặt trời toàn cầu, góp phần kéo giá năng lượng mặt trời xuống nhanh và thúc đẩy triển khai năng lượng sạch trên quy mô lớn.
Ví dụ khác là xe điện. BYD đã trở thành một trong những hãng xe điện lớn nhất thế giới, với năng lực sản xuất quy mô lớn và chi phí thấp. Thành công của ngành xe điện Trung Quốc không tách rời các dòng chuyển giao công nghệ, liên doanh, học hỏi từ doanh nghiệp nước ngoài và quá trình nội địa hóa tri thức sản xuất. Nhà máy Tesla tại Thượng Hải cho thấy hợp tác giữa doanh nghiệp Mỹ, nhà sản xuất thiết bị Trung Quốc và công ty Italy đã tạo ra đổi mới trong công nghệ đúc thân xe, lan sang nhiều hãng xe điện Trung Quốc khác.
Giờ đây, các doanh nghiệp Trung Quốc mang công nghệ ra nước ngoài. BYD đang xây dựng hoặc chuẩn bị nhà máy tại Brazil, Indonesia, Mexico và Hungary. Tại bang Bahia nghèo hơn của Brazil, BYD dự kiến phát triển tổ hợp sản xuất và trung tâm nghiên cứu, thậm chí đặt mục tiêu biến nơi này thành “Thung lũng Silicon” của Brazil. Đáng chú ý, khu phức hợp này tiếp quản không gian từng thuộc về Ford, sau khi hãng Mỹ rời Brazil năm 2021.
Chuyển giao công nghệ là điều kiện của chuyển đổi xanh
Các nước đang phát triển không chỉ muốn nhập khẩu xe điện, pin hay tấm năng lượng mặt trời. Họ muốn tham gia vào phần có giá trị cao hơn của chuỗi cung ứng, gồm nghiên cứu, thiết kế, sản xuất linh kiện, đào tạo kỹ sư và xây dựng doanh nghiệp nội địa. Vì vậy, chuyển giao công nghệ xanh trở thành điều kiện quan trọng để quá trình giảm phát thải không biến thành hình thức phụ thuộc mới.
Trong khi đó, Mỹ và EU đang tăng thuế với xe điện Trung Quốc, với lý do bảo vệ công nghiệp trong nước. Nhưng nếu doanh nghiệp Trung Quốc đang ở gần biên giới công nghệ hơn trong một số lĩnh vực xanh, các hàng rào này có thể làm chậm chính quá trình phổ cập công nghệ sạch tại phương Tây, đồng thời hạn chế cơ hội học hỏi của các nước đang phát triển.
Tranh cãi về chuyển giao công nghệ vì thế không chỉ là xung đột thương mại giữa Mỹ, châu Âu và Trung Quốc. Đây là câu hỏi về quyền phát triển trong thời đại khí hậu. Nếu thế giới muốn khử carbon nhanh và công bằng, chế độ sở hữu trí tuệ cần linh hoạt hơn. Các cơ chế như cấp phép bắt buộc, từng được dùng trong y tế công cộng, có thể được mở rộng cho công nghệ môi trường. Chuyển giao công nghệ xanh có thể giúp giảm giá thiết bị sạch, thúc đẩy công nghiệp hóa ở Nam bán cầu, thu hẹp bất bình đẳng quốc tế và tạo ra giải pháp cùng có lợi cho khí hậu toàn cầu.
shared via phenomenalworld,
