Mexico và nghịch lý chuyển đổi không cải cách thuế
20/05/26
Năm 2018, dự án “Chuyển đổi lần thứ tư” (4T), do Andrés Manuel López Obrador khởi động và được Claudia Sheinbaum tiếp nối, đã làm thay đổi sâu sắc đời sống chính trị Mexico. Dự án này tái định nghĩa câu chuyện quốc gia, tái sắp xếp ưu tiên chi tiêu công và củng cố vai trò nhà nước. Nhưng cấu trúc thuế không đổi.
Đây là nghịch lý lớn của 4T. Dự án tự nhận là cải biến xã hội, chống đặc quyền và phục hồi nhà nước nhưng không theo đuổi cải cách thuế nghiêm túc. So với nhiều chính phủ cánh tả khác ở Mỹ Latinh, lựa chọn này càng bất thường. Tại Bolivia, Evo Morales kết hợp quốc hữu hóa chiến lược với mở rộng năng lực tài khóa. Tại Brazil, các chính phủ của Đảng Lao động mở rộng cơ sở thuế trong khi chuyển thu nhập cho người nghèo. Những dự án ấy hiểu rằng quyền xã hội mới cần nguồn lực mới. Mexico khác, 4T cố phân bổ lại và không đụng mạnh đến nền tảng thu ngân sách.
Lịch sử né tránh thuế
Tình trạng này không bắt đầu từ López Obrador. Từ lâu, lịch sử thuế của Mexico được định hình bởi sự lảng tránh, ngoại lệ và thỏa hiệp. Từ thời thuộc địa, nghĩa vụ thuế luôn được thương lượng, miễn trừ thường trở thành biểu tượng địa vị.
Chiến tranh độc lập không tạo ra hệ thống thuế hiện đại. Thời kỳ Cải cách giữa thế kỷ 19 cũng không xây dựng được quan hệ mới giữa công dân và nghĩa vụ đóng góp. Cách mạng Mexico đầu thế kỷ 20 càng cho thấy nghịch lý rõ hơn. Đây là cuộc cách mạng xã hội nhưng không có cải cách thuế tương ứng. Hiến pháp năm 1917 ghi nhận quyền lao động, chia đất cho nông dân và tạo nền tảng cho nhà nước can thiệp mạnh, nhưng nền tài chính của nhà nước vẫn hẹp.
Hệ quả kéo dài đến hiện nay. Năm 2024, thu ngân sách từ thuế của Mexico chưa tới 18% GDP, thấp hơn mức trung bình của Mỹ Latinh và tất cả các nước OECD. Vấn đề không chỉ là con số. Sâu hơn, nhà nước Mexico chưa xây được ý niệm rằng đóng thuế là giá phải trả để cùng sống trong xã hội có quyền lợi chung.
AMLO chọn chống tham nhũng thay vì tăng thuế
Ngay từ đầu, López Obrador miêu tả nhiệm kỳ của mình là sự phủ định chủ nghĩa tân tự do, gắn với tham nhũng, cướp đoạt và việc nhà nước phục tùng lợi ích tư nhân. Vì vậy, thông điệp tài khóa dưới thời ông mang màu sắc đạo đức, vấn đề không phải nhà nước thu bao nhiêu, mà là tiền chảy về tay ai, giới tinh hoa hay người dân.
Từ đó hình thành học thuyết “thắt lưng buộc bụng với hiệu quả”. Chính phủ AMLO tìm cách cắt chi tiêu bị coi là xa hoa, xóa ưu đãi thuế cho các nhóm lớn, chống tha thuế và tăng thu bằng quản lý tốt hơn. Ông lập luận rằng nếu loại bỏ tham nhũng, đặc quyền và trốn thuế của người có quyền lực, ngân sách hiện có sẽ đủ để tài trợ cho chuyển đổi.
Chiến lược này có kết quả thực tế. Từ năm 2019–2021, Cơ quan Quản lý Thuế (SAT), tăng thu hiệu quả mà không cần cải cách pháp lý lớn. SAT cho biết trong nhiệm kỳ AMLO, thu thuế từ nhóm người nộp thuế lớn tăng khoảng 60% về danh nghĩa, từ 2.299 tỷ peso năm 2018 lên 3.697 tỷ peso năm 2024, chưa gồm nguồn thu dầu mỏ.
Nhưng đằng sau thành công ấy là giới hạn rõ ràng. Các chương trình như “Jóvenes Construyendo el Futuro”, “Sembrando Vida” và lương hưu phổ quát cho người cao tuổi đều được tài trợ và không mở rộng mạnh cơ sở thuế. Áp lực lên ngân sách vì thế ngày càng lớn.
Đại dịch Covid-19 làm mâu thuẫn lộ rõ. Trong khi nhiều nước vay nợ và kích thích tài khóa để giảm cú sốc, Mexico vẫn giữ kỷ luật ngân sách nghiêm ngặt. Không có gói cứu trợ lớn, không có hỗ trợ trực tiếp phổ quát, không có tăng đầu tư công đủ mạnh để bù đắp tổn thất thu nhập của hàng triệu gia đình.
Sheinbaum thừa hưởng giới hạn của 4T
Claudia Sheinbaum lên nắm quyền với lời hứa kép, tiếp tục 4T và xử lý những điểm còn bỏ ngỏ. Sau bầu cử, bà nhắc lại, chuyển đổi sẽ tiếp tục, không tăng thuế, kỷ luật tài khóa là điều kiện của chủ quyền. Chỉ sau vài tháng, các vết nứt bắt đầu lộ ra.
Khi CNTE, công đoàn giáo viên bất đồng có truyền thống đấu tranh lâu dài, yêu cầu thay đổi lương hưu và tăng lương, chính phủ phải đối mặt với thực tế nhà nước không còn dư địa tài khóa. Một phần áp lực đến từ Pemex, trong năm 2025, tập đoàn dầu khí có nghĩa vụ trả nợ dự kiến lên tới 180 tỷ peso.
Cùng lúc, Sheinbaum duy trì các chương trình xã hội hiện có, bổ sung lương hưu đặc biệt cho phụ nữ 60–64 tuổi, học bổng cho học sinh trung học, chương trình chăm sóc y tế tại nhà cho nhóm dễ tổn thương và nhiều dự án công trình công cộng. Khi nhìn vào bảng cân đối, bà buộc phải thừa nhận nguồn dự trữ hiện tại “không đủ” để đáp ứng yêu cầu của giáo viên.
Dù vấn đề thuế bắt đầu nổi lên, chính quyền Sheinbaum vẫn tập trung vào các trận tuyến khác, như cải cách tư pháp để bầu thẩm phán bằng phổ thông đầu phiếu. Khi trình dự toán thu – chi tháng 9, Bộ Tài chính tiếp tục khẳng định không có kế hoạch cải cách thuế, ngoài một số biện pháp nhỏ như thuế sức khỏe với đồ uống có đường.
Không thể chuyển đổi nếu không có thuế
Câu hỏi đặt ra là “giai đoạn hai” của 4T thực chất là gì. Nếu không có cải cách thuế, đây là mở rộng chương trình chuyển đổi hay chỉ là củng cố thể chế trong điều kiện nguồn lực ngày càng mỏng? Rủi ro là chính quyền Sheinbaum sẽ trở thành chính quyền quản trị, chủ yếu phân bổ nguồn lực khan hiếm, thay vì mở rộng các quyền xã hội như đã hứa.
Morena hiểu rằng đánh thuế lũy tiến sẽ gặp phản kháng từ giới tinh hoa và cả khu vực phi chính thức, tầng lớp trung lưu vốn cũng hưởng lợi từ hiện trạng. Nhưng nếu tiếp tục né tránh, chính phủ có thể tự làm suy yếu các chương trình xã hội họ cam kết duy trì, cũng như khả năng bảo đảm quyền giáo dục, y tế và nhà ở trong Hiến pháp.
4T đạt thành công lớn trong việc thay đổi khung chính trị của nhà nước Mexico mà không tái thiết nền tảng tài chính. Nhưng thành công ấy có giới hạn. Trước cuộc bầu cử năm 2027 và tương lai dài hạn của Morena, câu hỏi thật sự là liên minh cầm quyền có thể né tránh sự thật này trong bao lâu? Không thể có chuyển đổi xã hội nếu không có cải cách thuế.
shared via phenomenalworld,
