Trump tìm “đòn quyết định” để kết thúc chiến tranh Iran, nhưng Tehran chưa dễ khuất phục
06/05/26
 |
| Tuần trước, các tàu thuyền neo đậu tại eo biển Hormuz ngoài khơi Musandam, Oman. |
Tổng thống Donald Trump đang tìm kiếm công thức có thể đem lại chiến thắng nhanh chóng tại Iran. Nhưng sau hàng loạt biện pháp quân sự và kinh tế, từ không kích, phong tỏa đến kế hoạch mở đường cho tàu mắc kẹt tại eo biển Hormuz, giới chức và các nhà phân tích cho rằng Nhà Trắng có thể đang đánh giá sai chiến lược, tâm lý và khả năng chịu đựng của Tehran.
Tháng 6/2025, Trump đặt cược vào cuộc không kích mà ông nói là nhằm “xóa sổ” chương trình hạt nhân Iran. Đến tháng 2/2026, Mỹ cùng Israel tiến hành chiến dịch không kích dữ dội hơn, với kỳ vọng gây ra thay đổi chế độ và kích hoạt nổi dậy trong dân chúng. Sau đó, ông chuyển sang phong tỏa hoạt động vận tải biển của Iran, nhằm phá thế kiểm soát của Tehran với eo biển Hormuz, một trong những tuyến hàng hải năng lượng quan trọng nhất thế giới.
Mới đây, Trump công bố kế hoạch nhằm hỗ trợ các tàu bị mắc kẹt ra khỏi eo biển. Iran đáp trả bằng tên lửa và drone. Với mức độ rủi ro hiện nay, hầu hết tàu chở dầu nhiều khả năng sẽ chưa dám đi qua tuyến đường này.
Vấn đề nằm ở chỗ, Trump dường như tin rằng mỗi vòng siết chặt mới sẽ buộc Iran đầu hàng. Các chuyên gia cho rằng niềm tin ấy rất rủi ro. Chính quyền Iran hiện vẫn tin họ đang nắm lợi thế, hoặc ít nhất có thể chịu đựng sức ép kinh tế lâu hơn khả năng Trump chịu được tác động từ giá năng lượng tăng cao do giao thông qua eo biển bị đình trệ.
Ali Vaez, giám đốc dự án Iran tại International Crisis Group, nhận xét, mỗi khi biện pháp gây sức ép không tạo ra kết quả mong muốn, Trump lại tìm công cụ cưỡng ép mới với kỳ vọng có thể “triệu hồi chiến thắng” như phép màu. Theo ông Vaez, sức ép có thể phát huy tác dụng theo thời gian, nhưng sức ép mà không mở ra lối thoát, đó chỉ là nỗ lực vô ích. Iran sẽ không chấp nhận nếu thỏa thuận ấy bị trình bày như sự đầu hàng, thay vì lối ra giữ thể diện và có lợi cho cả đôi bên.
Tehran tin có thể chịu đựng lâu hơn
Các chuyên gia nghi ngờ thời gian đang đứng về phía Trump. Suzanne Maloney, chuyên gia về Iran và giám đốc chương trình chính sách đối ngoại tại Brookings Institution, cho rằng Mỹ vẫn có thể gây thêm thiệt hại cho kinh tế Iran. Nhưng bà nhấn mạnh Iran từng chịu sức ép kinh tế lớn hơn hầu hết nền kinh tế nào khác trong lịch sử hiện đại, điều này vẫn không dẫn đến sụp đổ chế độ hay khiến Tehran trở nên mềm mỏng hơn.
Theo bà Maloney, Iran là nhà nước chuyên quyền đến mức các động lực chính trị thường buộc chính phủ phải thỏa hiệp gần như không tồn tại. Chế độ này vẫn thường xuyên hành quyết người biểu tình. Về phía Trump, hiện cũng chưa có dấu hiệu ông quan tâm đến thỏa hiệp thực chất, dù kinh tế Mỹ và toàn cầu chịu sức ép từ giá năng lượng cao.
Bà Maloney hoài nghi việc phong tỏa eo biển Hormuz có thể đạt mục tiêu trong khung thời gian mà kinh tế toàn cầu và triển vọng bầu cử giữa nhiệm kỳ của Trump có thể chịu đựng. Trong khi đó, Trump vẫn khẳng định phong tỏa của Mỹ là “tuyệt vời” và “sẽ không ai thách thức” biện pháp này. Ông cũng lặp lại tuyên bố Iran muốn đạt thỏa thuận, nhưng cáo buộc lãnh đạo Iran “chơi trò” khi vừa nói chuyện với ông, vừa phủ nhận trên truyền hình.
Cuộc đối đầu hiện nay vì thế trở thành phép thử ý chí giữa Mỹ và Iran. Sanam Vakil, giám đốc chương trình Trung Đông và Bắc Phi tại Chatham House, cho rằng hai bên hiểu nhau rất hạn chế, phần vì hiếm khi ngồi cùng phòng. Họ có cách tiếp cận đàm phán rất khác nhau và thường nói lệch. Theo bà, Trump không thật sự hiểu điều gì chi phối quyết định của người Iran. Nếu Tehran chỉ hành động theo GDP, họ đã ký thỏa thuận từ nhiều năm trước.
Đòn dầu mỏ không dễ hạ gục Iran
Trump dường như đặt cược Iran sẽ sớm hết khả năng lưu trữ dầu đang bơm lên nhưng không thể xuất khẩu, từ đó buộc Tehran phải nhượng bộ lớn. Cuối tháng trước, ông nói nếu Iran không đưa dầu ra ngoài, “toàn bộ hạ tầng dầu mỏ của họ sẽ nổ tung”, đồng thời cho rằng Tehran chỉ còn khoảng ba ngày trước khi điều đó xảy ra.
Các chuyên gia đánh giá đây là phóng đại rõ ràng. Dù còn tranh luận về thời gian chính xác, một số người cho rằng Iran vẫn có ít nhất vài tuần trước khi phải dừng bơm dầu. Tháng 4 vừa qua, Iran xuất khẩu khoảng 1,81 triệu thùng dầu/ngày. Nước này có thể giảm sản lượng, tiếp tục trữ dầu trong các tàu cũ hoặc tàu rỗng, mỗi tàu chứa khoảng 2 triệu thùng, đồng thời vận chuyển một phần bằng đường bộ và đường sắt sang Pakistan.
Trong nhiệm kỳ đầu của Trump, Iran từng giảm sản lượng xuống khoảng 200.000 thùng/ngày mà không gây thiệt hại nghiêm trọng cho hạ tầng dầu mỏ. Brett Erickson của Obsidian Risk Advisors cho rằng Iran thậm chí chưa thật sự gần thời điểm phải đóng giếng dầu. Các lệnh trừng phạt và phong tỏa có thể gây tác động, nhưng không có kịch bản khả thi nào đủ tạo ra kết quả Trump cần.
Ngay cả khi chiến tranh kết thúc ngay lập tức, ông Erickson dự đoán cũng phải mất nhiều tháng mọi thứ mới trở lại bình thường.
Bóng đổ của thỏa thuận hạt nhân năm 2015
Trong quá khứ, các lệnh trừng phạt mạnh từ Mỹ và quốc tế từng đưa Iran vào bàn đàm phán. Sau nhiều năm thương lượng, thỏa thuận hạt nhân Iran năm 2015 ra đời. Theo đó, Tehran chấp nhận hạn chế nghiêm ngặt chương trình làm giàu uranium trong hơn một thập niên, đổi lại phần lớn lệnh trừng phạt kinh tế được dỡ bỏ.
Iran đã tuân thủ thỏa thuận. Nhưng trong nhiệm kỳ đầu, Trump rút Mỹ khỏi thỏa thuận năm 2018 và tái áp đặt trừng phạt nặng theo chiến dịch “gây sức ép tối đa”, với mục tiêu buộc Iran đàm phán thỏa thuận chặt hơn. Dù kinh tế chịu tổn thương nặng nề và Iran giảm mạnh sản lượng dầu, thỏa thuận hạt nhân mới không xuất hiện.
Một năm sau, khi các bên châu Âu không thể hóa giải tác động từ trừng phạt của Mỹ, Iran bắt đầu vi phạm các giới hạn làm giàu uranium. Kể từ đó, Tehran đã sản xuất đủ lượng uranium làm giàu cao, gần cấp độ vũ khí, để có thể chế tạo khoảng 10 vũ khí hạt nhân nếu quyết định làm vậy. Kho dự trữ khoảng 440 kg này được cho là vẫn còn nguyên. Iran hiện tuyên bố sẽ không đàm phán gì về chương trình hạt nhân cho đến khi chiến sự hiện tại chấm dứt và Tehran bảo đảm xung đột sẽ không tái diễn.
Các cuộc tiếp xúc kín với Mỹ vẫn tiếp tục, giới lãnh đạo Iran xem thế bế tắc hiện nay như cơ hội để giải quyết cuộc đối đầu lâu dài với Washington. Nhưng mong muốn có thỏa thuận không đồng nghĩa với việc Tehran sẽ khuất phục trước cưỡng ép.
Theo ông Vaez, Iran có thể muốn thỏa thuận, nhưng các lãnh đạo nước này tin rằng nhượng bộ trước sức ép chỉ khiến họ đối mặt với sức ép lớn hơn trong tương lai. Vì vậy, Iran muốn giữ quyền kiểm soát eo biển và thu phí để tài trợ tái thiết, thay vì đặt niềm tin vào lời hứa dỡ bỏ trừng phạt từ bất kỳ tổng thống Mỹ nào. Như ông Vaez nói, Tehran không muốn sống sót qua cuộc chiến nóng để rồi “đóng băng trong nền hòa bình lạnh”.
shared via nytimes,
