Ba con số lý giải thế giằng co trong chiến tranh thương mại Mỹ – Trung
15/05/26
 |
| Cảng Ninh Ba Trung Sơn ở Trung Quốc. Ngay cả khi áp dụng thuế quan, Trung Quốc vẫn tiếp tục thặng dư lớn với Mỹ, bán nhiều hơn mua. Ảnh: Gilles Sabrié |
Khi Tổng thống Donald Trump chuẩn bị gặp Chủ tịch Tập Cận Bình, cuộc chiến thương mại từng đe dọa làm đóng băng giao thương giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới đã chuyển thành thỏa thuận đình chiến mong manh. Trump trở lại Nhà Trắng với cam kết trừng phạt các đối tác mà ông cho là đã “lợi dụng” người Mỹ, trong đó Trung Quốc là mục tiêu số một. Ông từng hứa áp thuế với hàng Trung Quốc ở mức cao hơn nhiều so với bất kỳ quốc gia nào khác.
Một năm sau, kết quả khá khác. Trung Quốc hiện chịu mức thuế gần tương đương phần còn lại của thế giới. Một năm trước, thuế nhập khẩu của Mỹ với hàng Trung Quốc từng tăng cao đến mức thương mại song phương gần như đóng băng, quan chức Trung Quốc chế nhạo thế bế tắc là “trò đùa”. Hiện nay, một số hàng hóa Trung Quốc vẫn chịu các mức thuế từ nhiệm kỳ đầu của Trump, gồm thuế riêng với thép, nhôm và một số sản phẩm khác. Theo ngân hàng Nomura của Nhật Bản, thuế bình quân với hàng nhập khẩu từ Trung Quốc hiện khoảng 22%, cao hơn phần còn lại của thế giới nhưng thấp xa so với những gì Trump từng đe dọa.
125% và cú đáp trả của Bắc Kinh
Con số đầu tiên giải thích thế bế tắc là 125%, mức thuế trả đũa cao nhất Trung Quốc áp với hàng Mỹ. Trump không mất nhiều thời gian để mở màn chiến dịch mới. Tháng 2/2025, ông áp thêm thuế 20% nhằm buộc Bắc Kinh kiềm chế dòng fentanyl và các tiền chất hóa học vào Mỹ. Đến tháng 4, trong sự kiện “Ngày Giải phóng”, ông áp thuế với gần như mọi quốc gia, trong đó có mức 34% với Trung Quốc.
Nhiều nước lập tức tìm cách đàm phán, vận động hành lang và dùng ngoại giao để giảm thiệt hại. Trung Quốc chọn cách khác, trả đũa bằng thuế. Hai bên liên tục nâng thuế hàng hóa của nhau. Khi Trump tăng thuế với hàng Trung Quốc lên 145%, Bắc Kinh đáp lại bằng mức 125% với hàng Mỹ và tuyên bố sẽ “chiến đấu đến cùng”. Chủ tịch Tập Cận Bình cũng cảnh báo công khai rằng không có bên thắng trong cuộc chiến thuế quan.
Đến giữa tháng 4/2025, Mỹ và Trung Quốc gần như rơi vào tình trạng cấm vận thương mại lẫn nhau vì các mức thuế quá cao. Nhưng thay vì tiếp tục dùng thuế, Bắc Kinh chuyển sang vũ khí khác hiệu quả hơn, đó là đất hiếm.
Hơn 90% đất hiếm và điểm nghẽn của Mỹ
Con số thứ hai là hơn 90%, tỷ trọng đất hiếm toàn cầu được tinh luyện tại Trung Quốc. Đất hiếm không phải lúc nào cũng hiếm về trữ lượng, nhưng quá trình tinh luyện tập trung rất mạnh ở Trung Quốc, đặc biệt với một số loại có giá trị cao. Đây là vật liệu thiết yếu trong máy bay, bán dẫn, ô tô, nam châm và nhiều thiết bị công nghiệp – quân sự.
Khi Mỹ và Trung Quốc bước vào giai đoạn thuế quan cực đoan, Bắc Kinh hạn chế xuất khẩu một số kim loại đất hiếm và nam châm. Đòn này nhanh chóng phát huy tác dụng. Đến tháng 5, hai bên phải quay lại bàn đàm phán. Trump hạ thuế với hàng Trung Quốc xuống 30%, trong khi Trung Quốc, vốn nhập khẩu từ Mỹ ít hơn nhiều so với lượng xuất sang Mỹ, giảm thuế với hàng Mỹ xuống 10%. Sau thỏa thuận hạ nhiệt, Trump nói tại Nhà Trắng rằng Mỹ “không tìm cách làm tổn thương Trung Quốc”.
Tuy nhiên, căng thẳng chưa kết thúc. Đến tháng 10, Trung Quốc lại siết quyền kiểm soát đất hiếm, mở rộng hạn chế xuất khẩu và bổ sung thêm năm nguyên tố vào danh sách kiểm soát. Trump đáp trả bằng đe dọa áp thêm thuế 100%, gọi động thái của Bắc Kinh là “cực kỳ hung hăng”. Các nhà đàm phán vội vã trở lại bàn thương lượng. Trung Quốc nối lại một phần lô hàng đất hiếm, đổi lại Mỹ giảm một nửa thuế fentanyl. Sau đó, thuế tổng thể với hàng Trung Quốc giảm thêm, nhất là sau khi Tòa án Tối cao Mỹ phán quyết rằng các mức thuế “Ngày Giải phóng” của Trump là bất hợp pháp.
Trump và Tập đã nhất trí tạm dừng trong một năm các biện pháp nghiêm trọng nhất, nhưng thời hạn này sẽ hết vào cuối năm nay. Trước cuộc gặp tuần này, chính quyền Trump phần lớn tránh leo thang thêm. Theo Deborah Elms, người đứng đầu chính sách thương mại tại Hinrich Foundation, chỉ đạo lúc này dường như là không làm hỏng cuộc gặp tháng 5.
Thặng dư hơn 1.185 tỷ USD của Trung Quốc
Con số thứ ba là 1.185.077.690.000 USD, thặng dư thương mại của Trung Quốc với thế giới trong năm 2025. Đây là mức kỷ lục và cho thấy khoảng cách lớn vẫn tồn tại giữa Bắc Kinh và Washington về thương mại.
Dù thuế vẫn được duy trì, Trung Quốc tiếp tục có thặng dư lớn với Mỹ, dù đã thu hẹp so với trước. Các nhà máy Trung Quốc cũng tăng xuất hàng sang những thị trường khác. Một phần trong số đó có thể cuối cùng vẫn tìm đường vào thị trường Mỹ, khiến một số quan chức trong chính quyền Trump cáo buộc Bắc Kinh tìm cách đi cửa sau để tiếp cận người tiêu dùng Mỹ.
Các chuyên gia thương mại cho rằng mức thuế hiện tại khó duy trì lâu. Phán quyết của Tòa án Tối cao đã giáng đòn vào chính quyền Trump. Nhà Trắng đáp lại bằng mức thuế mới 10% với toàn bộ quốc gia theo Điều 122 của Đạo luật Thương mại 1974, nhưng các mức thuế này sẽ hết hạn ngày 24/7.
Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent cho biết chính quyền có ý định khôi phục một phần các mức thuế bị bác bỏ trong mùa hè, chuẩn bị cho các biện pháp rộng hơn thông qua điều tra về lao động cưỡng bức và tình trạng dư thừa công suất công nghiệp theo Điều 301. Steve Okun, Giám đốc APAC Advisors, dự đoán chính quyền Trump có thể sớm nâng thuế với Trung Quốc lên 35% hoặc cao hơn.
Vì vậy, thượng đỉnh Trump – Tập có thể tạo thêm thời gian cho hai bên, nhưng chưa giải quyết được mâu thuẫn căn bản. Mỹ muốn giảm phụ thuộc vào Trung Quốc và thu hẹp thâm hụt; Trung Quốc chứng minh rằng nước này có đủ đòn bẩy để khiến Washington phải xuống thang. Chiến tranh thương mại vì thế chưa kết thúc, chỉ đang tạm dừng trong thế giằng co mới.
shared via nytimes,
