Chủ nghĩa tư bản nhà nước kiểu Trump và cuộc đua khoáng sản chiến lược
11/06/26
Từ việc mua cổ phần trong các doanh nghiệp tư nhân, đe dọa tiếp quản nhà thầu quốc phòng, ký thỏa thuận chia sẻ doanh thu với các hãng chip, đến liên tiếp công bố thuế quan và biện pháp bảo hộ, chính quyền Donald Trump đang thể hiện phiên bản can thiệp kinh tế mạnh tay hiếm thấy tại Mỹ. Trump từng tuyên bố chính phủ nên nắm cổ phần trong các công ty khi “người dân cần điều gì đó”, đồng thời khẳng định cách làm này “rất Mỹ”.
Dù mang màu sắc gây sốc, chủ nghĩa tư bản nhà nước kiểu Trump không xuất hiện trong khoảng trống. Hai thập niên qua, nhiều chính phủ trên thế giới đã quay lại với sở hữu nhà nước, ngân hàng chính sách, quỹ đầu tư quốc gia, doanh nghiệp nhà nước và chính sách công nghiệp. Đến đầu năm 2026, các quỹ đầu tư quốc gia toàn cầu quản lý khoảng 15.000 tỷ USD tài sản, tăng mạnh so với mức dưới 1.000 tỷ USD năm 2000. Doanh nghiệp nhà nước kiểm soát khoảng 54.000 tỷ USD tài sản, tương đương gần một nửa GDP toàn cầu. Trong bối cảnh này, Trump chỉ là người đến muộn, nhưng cách triển khai mang dấu ấn riêng, trực diện, cá nhân hóa và đậm tính quyền lực chính trị.
Khoáng sản chiến lược thành phòng thí nghiệm chính sách
Nơi thể hiện rõ nhất phiên bản tư bản nhà nước kiểu Trump là cuộc đua giành “khoáng sản chiến lược”. Đây là nhóm nguyên liệu thô được xem là thiết yếu với an ninh quốc gia, công nghiệp hiện đại và quá trình chuyển đổi xanh, nhưng có nguy cơ gián đoạn nguồn cung. Từ tháng 7/2025, các cơ quan Mỹ như Ngân hàng Xuất nhập khẩu, Tập đoàn Tài chính Phát triển Quốc tế, Bộ Thương mại, Bộ Năng lượng và Bộ Chiến tranh đã cam kết khoảng 25 tỷ USD tài chính cho các công ty và dự án khai khoáng ở Mỹ, Anh, Australia, Brazil, Ukraine, Kazakhstan, Ả rập Saudi, Hàn Quốc, Cộng hòa Dân chủ Congo và Jamaica.
Tháng 2/2026, Trump công bố Project Vault, kho dự trữ khoáng sản chiến lược trị giá 12 tỷ USD. Phó tổng thống JD Vance đồng thời cho biết Mỹ muốn tạo khối thương mại khoáng sản mới giữa các đồng minh và đối tác, nhằm bảo đảm quyền tiếp cận của Mỹ với những đầu vào thiết yếu cho sức mạnh công nghiệp.
Nỗi ám ảnh với khoáng sản chiến lược không phải ngẫu nhiên. Đại dịch Covid-19 phơi bày sự mong manh của chuỗi cung ứng toàn cầu. Cạnh tranh Mỹ – Trung khiến Washington lo ngại sự phụ thuộc vào Bắc Kinh. Cùng lúc, xe điện, pin, điện gió, điện mặt trời, bán dẫn và công nghệ quốc phòng đều đòi hỏi lượng lớn lithium, graphite, cobalt, đồng, đất hiếm, gallium, germanium và nhiều vật liệu khác.
Trung Quốc và cú sốc chuỗi cung ứng
Lo ngại lớn nhất của Mỹ nằm ở vị thế thống trị của Trung Quốc trong chuỗi khoáng sản, đặc biệt ở khâu xử lý và tinh luyện. Trung Quốc hiện sản xuất 99% graphite cấp pin, hơn 60% hóa chất lithium, 40% đồng tinh luyện, hơn 80% đất hiếm nam châm tinh luyện và 70% cobalt tinh luyện. Bắc Kinh cũng chi phối gần như toàn bộ chuỗi cung ứng cực âm graphite.
Trung Quốc từng dùng lợi thế này như công cụ chính sách. Năm 2010, sau căng thẳng với Nhật Bản ở biển Hoa Đông, Trung Quốc tạm dừng xuất khẩu đất hiếm sang Nhật. Năm 2023, để đáp trả các hạn chế công nghệ bán dẫn dưới thời Biden, Bắc Kinh áp kiểm soát xuất khẩu gallium và germanium. Đến tháng 10/2025, giữa các cuộc chiến thương mại của Trump, Trung Quốc mở rộng kiểm soát sang đất hiếm, vật liệu pin lithium và graphite.
Vì vậy, Mỹ và các đồng minh tìm cách “đưa về trong nước” hoặc “đưa về các nước bạn bè” toàn bộ chuỗi cung ứng, từ mỏ đến nhà máy. Các đạo luật và chiến lược mới xuất hiện ở châu Âu, Canada, Anh và Mỹ, kết hợp tài chính công, quỹ nhà nước, ngân hàng phát triển, dự trữ chiến lược, thuế quan, hạn ngạch xuất khẩu và các thỏa thuận song phương.
Ba mục tiêu của Washington
Chính sách của Mỹ theo đuổi ba mục tiêu chính. Thứ nhất, mở rộng khai thác và chế biến trong nước. Các dự án như mỏ lithium Thacker Pass ở Nevada chỉ có thể tiến triển nhờ sự hỗ trợ rất lớn của nhà nước, từ phê duyệt nhanh, khoản vay của Bộ Năng lượng, đến việc chính phủ nắm cổ phần. Trong ngành khai khoáng, chi phí ban đầu cao, thời gian hoàn vốn dài, rủi ro pháp lý, cộng đồng, giá cả và công nghệ đều lớn. Nếu không có tài chính công, nhiều dự án gần như không hấp dẫn với nhà đầu tư tư nhân.
Thứ hai là kiểm soát các mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Tập đoàn Tài chính Phát triển Quốc tế của Mỹ được tái định vị để đầu tư vào những dự án có thể đối trọng với Trung Quốc. Cơ quan này cấp vốn cho các dự án ở Brazil, Ukraine và đặc biệt là Cộng hòa Dân chủ Congo, nơi có trữ lượng đồng và cobalt lớn. Mỹ đầu tư vào công ty tư nhân, sẵn sàng tham gia các liên doanh với doanh nghiệp nhà nước ở nước ngoài, sự đảo chiều đáng kể so với thời Washington từng thúc ép các nước đang phát triển tư nhân hóa.
Thứ ba là loại Trung Quốc khỏi mạng lưới khoáng sản chiến lược. Từ năm 2027, quy định mua sắm quốc phòng mới của Mỹ sẽ cấm sử dụng đất hiếm và nam châm có nguồn gốc Trung Quốc trong toàn bộ chuỗi cung ứng quốc phòng. Washington cũng ký hàng loạt thỏa thuận với Canada, Australia, Morocco, Congo, Argentina, Malaysia, Ả rập Saudi, UAE, Uzbekistan và nhiều nước khác nhằm xây dựng nguồn cung thay thế.
Những mâu thuẫn khó tránh
Dù tham vọng lớn, chiến lược này đầy mâu thuẫn. Về tài chính, các dự án khai khoáng ở Mỹ và châu Âu cần hỗ trợ khổng lồ từ chính phủ, nhưng càng phụ thuộc vào nhà nước, doanh nghiệp càng dễ bị tác động bởi các quyết định chính sách thất thường. Cổ phiếu nhiều công ty đất hiếm Mỹ đã giảm mạnh khi chính quyền Trump lưỡng lự về việc bảo đảm giá sàn, rồi tiếp tục biến động khi Washington nói đến khối thương mại khoáng sản mới.
Về công nghiệp, Mỹ muốn loại Trung Quốc khỏi chuỗi cung ứng trước khi tự xây được năng lực thay thế. Trường hợp graphite cho thấy nghịch lý này. Syrah Resources được Mỹ hỗ trợ tài chính cho mỏ ở Mozambique và nhà máy xử lý ở Louisiana, nhưng sản phẩm vẫn phải chuyển sang nhà máy tại Indonesia do doanh nghiệp Trung Quốc kiểm soát, vì nhà máy Mỹ chưa đạt chuẩn pin. Tiền vay và thuế quan không đủ nếu năng lực kỹ thuật chưa theo kịp.
Về chính trị, mô hình này còn bị phủ bóng bởi chủ nghĩa thân hữu. Một số doanh nghiệp được chọn nhận hỗ trợ lớn nhưng chưa chứng minh được năng lực thương mại. Một số thương vụ có liên hệ với mạng lưới gia đình và đồng minh của Trump, làm dấy lên lo ngại rằng chính sách công nghiệp bị biến thành công cụ làm giàu cho nhóm nhỏ.
Hệ quả với các nước đang phát triển
Với Nam bán cầu, chủ nghĩa tư bản nhà nước kiểu Trump tạo ra ba rủi ro. Đầu tiên là tân thực dân, khi can thiệp của Mỹ đe dọa chủ quyền tài nguyên và toàn vẹn lãnh thổ của các nước yếu hơn. Thứ hai là hội nhập lệ thuộc, khi các quốc gia giàu tài nguyên bị kéo vào mạng lưới khoáng sản do Mỹ kiểm soát và bị hạn chế quan hệ với các đối tác khác như Trung Quốc. Thứ ba là cạnh tranh bất đối xứng, khi các nước đang phát triển không thể so với những gói hỗ trợ tài chính khổng lồ mà Mỹ dành cho khai khoáng trong nước.
Cuộc đua khoáng sản chiến lược vì thế không chỉ là câu chuyện pin, xe điện hay đất hiếm. Đây là biểu hiện của giai đoạn mới, nơi nhà nước quay lại trung tâm nền kinh tế, nhưng không nhất thiết vì mục tiêu công bằng hay phát triển bền vững. Dưới thời Trump, quyền lực công được huy động để phục vụ tích lũy tư nhân, cạnh tranh địa chính trị và kiểm soát tài nguyên. Chính điều này mở ra câu hỏi lớn hơn cho các lực lượng tiến bộ ở cả Bắc và Nam bán cầu về những hình thức sở hữu, quy hoạch và kiểm soát kinh tế khác, vượt ra ngoài cả tài chính tư nhân lẫn chủ nghĩa tư bản nhà nước kiểu đế quốc.
shared via phenomenalworld,
