Chiến tranh Iran và cú hích bất ngờ cho năng lượng tái tạo
01/07/26
Cuộc chiến Iran đang lắng xuống có thể để lại bài học lớn về sự mong manh của các hệ thống phức tạp. Giống như đại dịch Covid-19 hay cú sốc năng lượng tại châu Âu sau khi Nga mở chiến dịch quân sự tại Ukraine, biến động lần này cho thấy những đứt gãy trong hệ thống toàn cầu có thể tạo ra kết quả trái ngược hoàn toàn với ý định ban đầu.
Thay vì chứng minh sức mạnh quân sự cứng là cách duy nhất để định hình thế giới, cuộc chiến phơi bày giới hạn thực sự. Dù Mỹ dưới thời Donald Trump và Israel của Benjamin Netanyahu dùng hỏa lực mạnh nhằm làm suy yếu chế độ thần quyền Iran và phá hủy năng lực hạt nhân của nước này, cả chính quyền Tehran lẫn kho uranium vẫn còn đó. Lập luận rằng chiến tranh có thể đạt điều ngoại giao không làm được vì thế đã bị thách thức nghiêm trọng.
Không chỉ vậy, các cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái của Iran vào hạ tầng năng lượng then chốt tại các nước vùng Vịnh, cộng với việc eo biển Hormuz bất ngờ bị đóng, đã làm cú sốc lan ra toàn cầu. Lạm phát tăng trở lại, thị trường rung lắc, các nền kinh tế một lần nữa nhận ra sự phụ thuộc nguy hiểm vào nhiên liệu hóa thạch và các điểm nghẽn địa chính trị.
Cú sốc dầu mỏ đúng lúc Trung Quốc lên ngôi
Theo logic của lý thuyết hỗn loạn, tác động nhỏ ở một điểm có thể tạo ra hệ quả lớn ở nơi rất xa. Cú sốc năng lượng từ Hormuz xảy ra đúng thời điểm Trung Quốc nổi lên như nhà cung cấp công nghệ năng lượng tái tạo hàng đầu thế giới. Bắc Kinh hiện giữ vị thế rất mạnh trong các ngành turbine gió, tấm pin mặt trời, pin lưu trữ và xe điện.
Vì vậy, nghịch lý xuất hiện. Chính quyền Trump ra sức chống lại quá trình chuyển dịch xanh, tìm cách bảo vệ nhiên liệu hóa thạch và cản trở công nghệ năng lượng sạch. Nhưng cuộc chiến Iran, bằng cách làm lộ rõ rủi ro cố hữu của dầu mỏ, có thể thúc đẩy thế giới rời xa nhiên liệu hóa thạch nhanh hơn. Sau mỗi cú sốc gắn với chiến tranh và dầu khí, lựa chọn năng lượng tái tạo càng trở nên hợp lý hơn về kinh tế, an ninh và chính trị.
Trong tương lai, các sử gia có thể nhìn lại cuộc chiến Iran như “bà đỡ” bất ngờ cho quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế năng lượng tái tạo toàn cầu.
Những hệ thống hiệu quả nhưng dễ tổn thương
Vấn đề không chỉ nằm ở dầu mỏ Trung Đông. Trong nhiều lĩnh vực, từ khoáng sản đất hiếm của Trung Quốc đến chip bán dẫn của Đài Loan, kinh tế toàn cầu đã được tổ chức quanh các chuỗi cung ứng chuyên môn hóa sâu và vận hành đúng lúc. Mô hình này rất hiệu quả khi mọi thứ ổn định, nhưng mong manh khi một mắt xích bị gián đoạn.
Các nút kết nối quan trọng trong mạng lưới toàn cầu có thể nhanh chóng biến thành điểm nghẽn. Cú sốc ở eo biển Hormuz, lệnh cấm xuất khẩu khoáng sản, hay xung đột quanh Đài Loan đều có thể khiến sản xuất và phân phối đình trệ trên diện rộng. Trong các hệ thống phức tạp vốn đã xa trạng thái cân bằng, những đầu vào nhỏ có thể tạo ra tác động vượt xa quy mô ban đầu.
Sau đại dịch, nhiều quốc gia bắt đầu nói đến việc đưa sản xuất về gần hơn, xây dựng chuỗi cung ứng “phòng khi cần” thay vì chỉ tối ưu theo logic “đúng lúc”. Từ thuốc men đến vi mạch, mục tiêu là làm cho quốc gia, doanh nghiệp và cộng đồng bền bỉ hơn trước cú sốc.
Nhưng phản ứng cực đoan cũng có rủi ro. Tự cung tự cấp hoàn toàn hay thay thế nhập khẩu bằng mọi giá có thể nguy hiểm không kém việc phụ thuộc quá mức vào toàn cầu hóa. Nếu chỉ hệ thống hóa một lời giải duy nhất cho cuộc khủng hoảng vừa qua, thế giới có thể vô tình gieo mầm cho cuộc khủng hoảng tiếp theo.
Cần sự đơn giản phân tán
Không nên đặt tất cả vào hệ thống lớn, tập trung và phức tạp. Nhà khoa học vật liệu Vaclav Smil từng nhấn mạnh giá trị của cách tiếp cận đa dạng, tối giản và phân tán.
Tấm pin mặt trời trên mái nhà là ví dụ rõ ràng. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào một nhà máy điện lớn và hệ thống truyền tải dài, điện có thể được tạo ra ngay nơi tiêu thụ. Cách làm này không loại bỏ nhu cầu về hạ tầng lớn, nhưng tạo thêm lớp dự phòng, giảm điểm nghẽn và tăng khả năng chống chịu.
Thế giới càng phụ thuộc vào các hệ thống khổng lồ với nhiều liên kết phức tạp, càng dễ bị tổn thương trước những cú sốc không thể đoán trước. Nghĩ lớn vẫn cần thiết, nhưng hành động nên diễn ra theo nhiều cách nhỏ, đa dạng và phân tán hơn.
Cuộc chiến Iran vì thế không chỉ là biến cố địa chính trị. Đây là lời nhắc rằng tương lai năng lượng không thể xây trên các điểm nghẽn dễ cháy nổ của quá khứ. Nếu dầu mỏ tiếp tục gắn với chiến tranh, lạm phát và bất ổn, năng lượng tái tạo không còn chỉ là lựa chọn khí hậu. Nó trở thành chiến lược an ninh, kinh tế và sinh tồn.
shared via noemamag,
