Giá xăng tăng, tài xế công nghệ đứng mũi chịu sào
08/04/26
 |
| Giá xăng ở Los Angeles thuộc hàng cao nhất cả nước. |
Chiến sự Iran làm giá nhiên liệu leo thang, và một lần nữa những người trả giá sớm nhất không phải nền tảng gọi xe, mà chính là tài xế chạy Uber, Lyft hay giao đồ ăn. Các hãng công nghệ tung ra vài chương trình “hỗ trợ nhiên liệu”, nhưng với nhiều tài xế, đó chỉ là lớp đệm trước một thực tế quen thuộc: chi phí tăng, mô hình lao động nền tảng chuyển gánh nặng xuống người lao động nhanh hơn bất kỳ ai khác.
Khủng hoảng xăng dầu nhỏ, áp lực mưu sinh lớn
Khi giá xăng tăng vì chiến sự Iran, tác động của nó lên từng bộ phận khác nhau. Với tài xế kiếm sống qua ứng dụng, mỗi lần kim xăng tụt xuống là một lần bài toán thu nhập trở nên khắc nghiệt hơn. Margarita Penalosa, tài xế chạy toàn thời gian cho Lyft và Uber ở Los Angeles, nói bà đã phải tăng số ngày làm việc từ sáu lên bảy ngày mỗi tuần chỉ để bù phần chi phí đổ đầy bình xăng chiếc Toyota Corolla hybrid tăng thêm khoảng 15 USD.
Chi tiết ấy tưởng nhỏ, nhưng khá đầy đủ về thế khó của lao động nền tảng. Trong thời điểm bình thường, tài xế công nghệ vốn đã chật vật để giữ mức sống tạm chấp nhận giữa chi phí bảo hiểm, bảo dưỡng và khấu hao xe. Khi giá xăng đột ngột leo thang, toàn bộ mô hình lập tức lộ ra yếu điểm. Những người lao động độc lập trên giấy tờ nhưng phụ thuộc gần như hoàn toàn vào nền tảng lần nữa trở thành tuyến đầu gánh rủi ro.
Các hãng tung hỗ trợ, tài xế nói đó chỉ là tượng trưng
Lần đầu tiên trong bốn năm, giá xăng trung bình toàn nước Mỹ vượt 4 USD/gallon, trong khi hơn một tháng trước vẫn quanh mốc 3 USD. Trước áp lực đó, các công ty phụ thuộc vào tài xế gig như Uber, Lyft, DoorDash, Instacart hay Amazon đã cập nhật các chương trình hỗ trợ nhiên liệu mang tính tạm thời. Hình thức quen thuộc là giảm giá xăng qua thẻ ghi nợ của công ty hoặc hoàn tiền qua ứng dụng thưởng như Upside.
Vấn đề là, với người lao động, những chương trình ấy thường nghe hay hơn là hữu ích. DoorDash trước đây chỉ hoàn 2% tiền xăng qua thẻ riêng, nay tăng lên 10% trong thời gian ngắn. Uber mở rộng điều kiện nhận khoản hỗ trợ 4.000 USD cho tài xế muốn chuyển sang xe điện. Nhưng với nhiều người, đó không phải cứu trợ tức thời. Penalosa nói bà không muốn mở thêm một thẻ ghi nợ chỉ để nhận giảm giá, và hình thức hoàn tiền chậm qua một ứng dụng khác gần như không giúp gì cho áp lực chi tiêu hằng ngày. Điều bà cần là tiền mặt được bù trực tiếp vào mỗi cuốc xe, không phải hệ thống ưu đãi vòng vèo.
Mô hình gig hoạt động tốt, miễn mọi rủi ro được đẩy xuống dưới
Điểm đáng nói không phải giá xăng tăng. Giá xăng vốn luôn biến động. Điều đáng nói là cách mô hình lao động nền tảng phản ứng với biến động. Khi nhiên liệu đắt lên, công ty không lập tức gánh phần chi phí phát sinh như một doanh nghiệp vận tải truyền thống buộc phải làm. Thay vào đó, người lao động tự hấp thụ cú sốc trước, rồi mới trông chờ xem nền tảng có đưa ra một ít “hỗ trợ” nào hay không.
Một chuyên gia của National Employment Law Project gọi đây là bản chất bóc lột của mô hình ứng dụng: các công ty có thể chuyển rủi ro và chi phí kinh doanh của mình sang người lao động. Nhận xét ấy thoạt nghe nặng nề, nhưng khó nói là không đúng. Tài xế bỏ tiền mua xe, đổ xăng, bảo dưỡng, mua bảo hiểm, chịu hao mòn phương tiện và thời gian nhàn rỗi. Nền tảng sở hữu thuật toán, khách hàng và phí giao dịch. Khi chi phí đầu vào tăng, bên nào bị đánh trước đã quá rõ.
Tài xế không có nhiều lựa chọn ngoài làm nhiều hơn
Chris Oaks, tài xế Uber ở Tennessee, mô tả rất rõ logic sinh tồn ấy. Trước chiến sự, ông mua xăng với giá khoảng 2,29 USD/gallon; nay có nơi lên 3,99 USD. Ông không để bình xăng xuống dưới nửa bình, nên phải đổ 1 – 2/ngày. Thay vì giảm chạy, ông phải săn những cây xăng rẻ hơn và kéo dài thời gian làm việc. Cuối tuần, ông chở khách quen ngoài ứng dụng để kiếm thêm tiền xăng và tiền bảo dưỡng cho chiếc Mitsubishi Outlander đời 2018.
Đây là điểm đáng tiếc nhất của lao động gig. Trên lý thuyết, người lao động có quyền linh hoạt: họ có thể chọn chạy ít đi khi thị trường không thuận lợi. Trong thực tế, hóa đơn điện nước và tiền thuê nhà không linh hoạt như thế. Oaks nói, ông vẫn phải trả hóa đơn. Vì vậy, nếu cần lái lâu hơn để kiếm đủ tiền, ông sẽ lái lâu hơn. Cái gọi là “tự do” của kinh tế nền tảng, trong những lúc như thế này, thì ra thường chỉ là quyền được làm nhiều hơn để giữ nguyên mức sống.
Với tài xế, hỗ trợ phải là tiền bù trực tiếp
Năm 2022, khi chiến tranh Ukraine đẩy giá xăng tăng mạnh trong vài tháng, các hãng gọi xe từng áp phụ phí nhiên liệu lên khách hàng. Với Lyft, mức phụ phí 55 cent mỗi chuyến được chuyển thẳng cho tài xế. Lần này, Uber nói họ không định áp thêm phí nhiên liệu và cũng không tăng giá cước Uber hay Uber Eats, với lý do muốn giữ giá cho khách ở mức “ổn định và phải chăng”. Lyft không bình luận liệu có áp phụ phí hay không.
Nghe qua, đó là cách ứng xử hợp lý với người tiêu dùng. Nhưng lại cho thấy thứ tự ưu tiên rất rõ: giữ trải nghiệm khách hàng ổn định trước, áp lực của tài xế xử lý bằng các chương trình khuyến khích phụ trợ. Với người lái xe, giải pháp hợp lý nhất lại rất đơn giản: thêm tiền trên mỗi chuyến hoặc mỗi km. Penalosa nói, điều có ý nghĩa thật sự phải là một khoản bù trực tiếp trên mỗi cuốc xe, đủ để mang lại cảm giác “cứu trợ” trong túi tiền.
Kinh tế nền tảng hứa linh hoạt, nhưng linh hoạt nhất vẫn là khả năng chuyển rủi ro
Bài học từ mỗi đợt tăng giá nhiên liệu gần như không thay đổi. Các nền tảng gọi xe và giao hàng thích nói về công nghệ, cơ hội thu nhập và tính linh hoạt. Nhưng mỗi khi có cú sốc bên ngoài, từ lạm phát, xăng dầu, bảo hiểm cho tới cạnh tranh từ xe tự lái, tính linh hoạt nhất của mô hình lại là khả năng đẩy rủi ro xuống người lao động. Ở Los Angeles, Penalosa nói chi phí xăng tăng chỉ là áp lực mới chồng lên các áp lực cũ như bảo hiểm, bảo dưỡng và nay còn thêm cạnh tranh từ taxi tự lái Waymo.
Giá xăng rồi có thể giảm. Nhưng vấn đề lớn hơn sẽ còn ở lại. Khi thu nhập của tài xế phụ thuộc vào mô hình mà doanh nghiệp có thể giữ giá cho khách, giữ biên lợi nhuận cho mình và chỉ hỗ trợ lao động bằng những ưu đãi nửa vời, thì mỗi biến động năng lượng đều sẽ lặp lại cùng một kịch bản. Người lái xe sẽ phải chạy lâu hơn, mệt hơn, nhiều ngày hơn chỉ để đứng yên.
Trong nền kinh tế ứng dụng, khủng hoảng năng lượng không chỉ làm xăng đắt hơn. Nó phơi bày ai là người thực sự gánh chi phí của sự “thuận tiện” mà khách hàng đang mua.
shared via nytimes,
