Vì sao tư nhân hóa bưu điện Mỹ có thể làm nước Mỹ “đứt chỉ”?
12/05/26
Giữa tháng 3, Tổng giám đốc Bưu điện Mỹ cảnh báo Quốc hội rằng Cơ quan Bưu chính Mỹ (USPS) có thể không còn khả năng chuyển phát thư trong vòng 12 tháng nếu Quốc hội không nâng trần nợ cho cơ quan này. Không lâu sau, khi giá năng lượng tăng vì cuộc chiến của Mỹ với Iran, USPS lần đầu trong 55 năm hoạt động dưới danh nghĩa doanh nghiệp nhà nước phải áp phụ phí nhiên liệu với bưu kiện. Cùng thời điểm, Amazon giáng thêm đòn kép, cắt 20% hợp đồng với USPS, vốn là hợp đồng lớn nhất, theo hãng phân tích logistics ShipMatrix, đã vượt USPS về sản lượng bưu kiện.
Những đám mây xám ấy xuất hiện đúng lúc các đề xuất tư nhân hóa bưu điện Mỹ sống lại. Từ lâu, đây đã là giấc mơ của phe bảo thủ và những người theo chủ nghĩa tân tự do. Năm 2018, chính quyền Trump nhiệm kỳ đầu từng kêu gọi tư nhân hóa USPS. Năm 2019, Bộ Tài chính Mỹ tìm cách kiểm soát các quyết định kinh doanh của cơ quan này. Đến nhiệm kỳ hai, mối đe dọa trở nên cụ thể hơn. Tháng 12/2024, trước lễ nhậm chức, Tổng thống đắc cử đã nhắc lại rằng USPS nằm trên “thớt” cải tổ. Tháng 2/2025, nhóm nghiên cứu cổ phiếu của Wells Fargo công bố “khung” tư nhân hóa bưu điện, càng kích thích sự quan tâm của khu vực tư nhân.
Nhưng tư nhân hóa USPS thực chất có nghĩa là gì? Nếu bưu điện Mỹ bị xé nhỏ, ai sẽ trả giá?
Không công ty tư nhân nào đủ sức thay USPS
Cách biện minh phổ biến cho tư nhân hóa là USPS thua lỗ, nhiều dịch vụ không sinh lời, doanh nghiệp tư nhân có thể vận hành hiệu quả hơn. Nhưng vấn đề không chỉ nằm ở lợi nhuận. Không công ty tư nhân nào ở Mỹ có hạ tầng logistics đủ rộng để làm điều USPS đang làm.
USPS có nghĩa vụ dịch vụ phổ quát, tức phải phát thư đến mọi địa chỉ tại Mỹ, 6 ngày/tuần, từ các cộng đồng hẻo lánh ở Alaska đến đáy hẻm núi Grand Canyon. Nghĩa vụ ấy không phải “lãng phí” có thể cắt bỏ dễ dàng. Đây là nền tảng của dịch vụ bưu chính.
Lấy bang Wyoming làm ví dụ. UPS có chín cơ sở giao hàng chặng cuối, FedEx có tám, Amazon có hai. USPS có 77. Với mục tiêu giao bưu kiện, mạng lưới các công ty tư nhân có thể đủ dùng, nhất là khi họ vẫn có thể chuyển phần khó cho USPS xử lý. Nhưng nếu phải phát thư đều đặn đến từng địa chỉ, họ cần thêm rất nhiều kho bãi, nhân viên giao hàng, tuyến đường và năng lực vận hành.
Khung tư nhân hóa của Wells Fargo cho thấy rõ điều doanh nghiệp thật sự muốn. Theo đề xuất này, mảng bưu kiện, phần tạo doanh thu lớn nhất của USPS và hấp dẫn nhất với các hãng vận chuyển, có thể được bán hoặc IPO. Phần thư truyền thống còn lại sẽ tiếp tục cần trợ cấp, được tài trợ bằng bán đất và tài sản bất động sản của USPS, Wells Fargo gọi đây là “mở khóa 85 tỷ USD bất động sản”.
Điểm mâu thuẫn nằm ở vấn đề dịch vụ thư chỉ tồn tại được vì USPS có mạng lưới bất động sản và cơ sở hạ tầng rộng khắp ấy. Bán đi mạng lưới để nuôi dịch vụ thư chẳng khác nào tháo xương sống khỏi chính cơ thể cần đứng vững. Nếu tách bưu kiện ra và bán tài sản, nghĩa vụ phát thư toàn quốc gần như chắc chắn sẽ suy tàn. Thư có thể vẫn được giao nhưng không đều ở một số khu vực và với phạm vi hạn chế hơn. Nói cách khác, đây là sự kết thúc của dịch vụ bưu chính như người Mỹ từng biết.
Bên hưởng lợi lớn là UPS, FedEx và Amazon
Wells Fargo thẳng thắn nói về mục tiêu của tư nhân hóa, cải cách bưu chính sẽ tạo “lựa chọn tích cực” cho FedEx và UPS. Các nhà phân tích của ngân hàng tính rằng, nếu tư nhân hóa, giá bưu kiện hiện tại của USPS có thể tăng từ 30–140%, tùy dòng sản phẩm, điều này sẽ có lợi cho FedEx và UPS.
Trong nhiều thập niên, các hãng vận chuyển tư nhân phải cạnh tranh với lựa chọn công có giá thấp và độ phủ rộng. Họ không hài lòng với điều này. Với giới ngân hàng đầu tư, tư nhân hóa là cơ hội củng cố lợi nhuận cho doanh nghiệp vận chuyển tư nhân. Nhưng cái giá là hy sinh một trong những cơ quan công cuối cùng còn ràng buộc nước Mỹ với nhau bằng hạ tầng vật lý.
Amazon có vị trí đặc biệt trong câu chuyện này. Dù không được nêu tên trong khung của Wells Fargo, Amazon đang chuẩn bị cho thế giới mới, nơi USPS không còn giữ vai trò như hiện nay. Những năm gần đây, mạng lưới logistics của Amazon mở rộng nhanh ở các trung tâm giao hàng trong ngày và các trạm nông thôn – siêu nông thôn, nơi kết hợp kho hoàn thiện đơn hàng và giao hàng tại chỗ.
Đây là bước ngoặt lớn so với chiến lược cũ của Amazon, vốn ưu tiên khu vực mật độ dân số cao. Động cơ rõ ràng là giảm phụ thuộc vào USPS, đặc biệt ở giao hàng nông thôn. Amazon vừa gia hạn hợp đồng với USPS nhưng giảm 20% sản lượng. Theo một số nguồn tin trong ngành, tập đoàn muốn sớm tự tách khỏi USPS hoàn toàn.
Tuy vậy, Amazon vẫn chưa có mạng lưới nông thôn sánh được với USPS, thậm chí còn kém UPS ở nhiều nơi. Nếu USPS bị tư nhân hóa, Amazon có thể mất lựa chọn giao hàng nông thôn giá rẻ. Nhưng về dài hạn, việc xóa bỏ USPS như đối thủ và nhà cung cấp chi phí thấp cũng có thể tạo cho Amazon “con hào” cạnh tranh khổng lồ trước hàng nghìn doanh nghiệp thương mại điện tử nhỏ và vừa. Các doanh nghiệp này hiện phụ thuộc gần như hoàn toàn vào USPS để gửi hàng với chi phí hợp lý.
Tác động không chỉ ở nông thôn
Người thành thị chuyên nghiệp có thể nghĩ tư nhân hóa USPS là chuyện đáng tiếc nhưng không quá ảnh hưởng. Họ có email, internet, ngân hàng số, Amazon, UPS và FedEx. Thư giấy hằng ngày đôi khi chỉ là quảng cáo phiền phức. Nhưng cách nhìn đó bỏ qua sự bất bình đẳng số tại Mỹ.
Ở Đan Mạch, nơi dịch vụ thư truyền thống sắp kết thúc vì xã hội số hóa sâu, 92,5% hộ gia đình có internet tại nhà. Ở Mỹ, tỷ lệ này là 78%. Với các hộ có thu nhập từ 30.000 USD trở xuống, con số chỉ còn 54%. Từ năm 2015, Đan Mạch cũng bắt buộc dịch vụ công số khiến phần lớn tương tác với tiện ích, y tế và nhà nước có thể thực hiện trực tuyến. Mỹ chưa đạt mức đó.
Vì vậy, USPS vẫn giữ chức năng tích hợp xã hội rất thực tế. Mạng lưới 35.000 bưu cục và 230.000 tuyến giao thư bao phủ toàn quốc. Ở nông thôn, người đưa thư thường đi cùng tuyến mỗi ngày, quen mặt cư dân, biết ai cần hỗ trợ, ai sống một mình, ai đang gặp vấn đề.
Tác động y tế đặc biệt đáng lo. Khoảng 20% người lớn trên 40 tuổi có bệnh mãn tính nhận thuốc theo đường bưu điện. Cựu chiến binh nhận 84% đơn thuốc qua bưu điện. Với người già hoặc bệnh nặng sống xa trung tâm, việc người đưa thư đặt thuốc vào khe cửa có thể là khác biệt giữa được chăm sóc và bị bỏ mặc.
Ở đô thị, nhiều dịch vụ xã hội vẫn đi qua thư giấy. Thông tin về trợ cấp SNAP, tiền thuê nhà, thanh toán, hoàn thuế, thuốc men, giấy tờ nhập cư, thông báo pháp lý và thư bảo đảm trong tranh chấp nhà ở đều phụ thuộc vào hệ thống bưu chính. Với người nghèo, người cao tuổi, người nhập cư và cư dân nhà ở công, bưu điện không phải biểu tượng hoài cổ. Đó là hạ tầng sinh tồn.
USPS không phải doanh nghiệp bình thường
Những người chỉ trích USPS thường lấy 20 năm thua lỗ làm bằng chứng rằng cơ quan này thất bại. Nhưng thước đo này không công bằng. USPS vừa bị yêu cầu hoạt động như dịch vụ công, vừa bị yêu cầu tự vận hành như doanh nghiệp. Kết quả là cơ quan này nhận phần khó nhất của cả hai mô hình.
Năm 2006, sau Đạo luật Trách nhiệm giải trình và Tăng cường Bưu chính USPS bắt đầu khủng hoảng tài chính. Luật này buộc USPS tính trước chi phí hưu trí trong 75 năm và tích lũy đủ tiền trong giai đoạn 2007–2016 để trang trải phần lớn nghĩa vụ đó. Không doanh nghiệp tư nhân nào phải làm điều tương tự. USPS cũng bị giới hạn hạn mức tín dụng, chỉ được đầu tư quỹ hưu trí vào trái phiếu kho bạc và không được vận chuyển rượu.
Vì thế, so sánh USPS với doanh nghiệp tư nhân “tự do” là không trung thực. Nếu muốn tăng nguồn thu, có nhiều phương án khác: cho bưu cục xử lý một số dịch vụ của chính quyền địa phương như giấy phép săn bắt, câu cá, gia hạn bằng lái, đăng ký xe; dùng nhân viên bưu chính làm điều tra viên dân số vì họ hiểu từng cộng đồng; mở rộng hợp đồng giao chặng cuối; phát triển ngân hàng bưu điện cho hàng triệu người Mỹ không có tài khoản ngân hàng.
Nhưng sâu xa hơn, câu hỏi không phải USPS có thể làm thêm gì để giống doanh nghiệp hơn. Câu hỏi là Mỹ có còn muốn giữ hạ tầng công có khả năng kết nối mọi địa chỉ, mọi cộng đồng, mọi tầng lớp với nhau không.
Lá thư từ New York đến California vẫn có thể được gửi với giá chưa tới 1 USD. Không công ty tư nhân nào làm được điều đó ở quy mô toàn quốc. Sau đại dịch, bão lớn, động đất hay khủng hoảng, hình ảnh người đưa thư trở lại khu phố thường là dấu hiệu cho thấy đời sống đang được nối lại.
Tư nhân hóa USPS vì vậy không chỉ là bán dịch vụ. Đây là tháo chỉ một trong những mạng lưới cuối cùng còn “khâu” nước Mỹ lại với nhau. Trong cuộc săn tìm lợi nhuận từ bưu kiện, thứ dễ bị bỏ rơi nhất sẽ là thư, người nghèo, vùng xa, người bệnh, doanh nghiệp nhỏ và chức năng xã hội thầm lặng mà thị trường không thể tự thay thế.
shared via phenomenalworld,
