Nợ công Mỹ vượt GDP, Washington né bài toán khó
18/05/26
Nợ công Mỹ vừa vượt quy mô nền kinh tế, cột mốc tưởng như phải khiến Washington chấn động. Nợ liên bang do công chúng nắm giữ đã vượt 100% GDP, đồng nghĩa chính phủ Mỹ đang gánh khoản nợ lớn hơn tổng giá trị hàng hóa và dịch vụ mà nền kinh tế tạo ra trong năm. Các tổ chức vận động giảm thâm hụt gọi đây là tín hiệu báo động lớn, nhưng phản ứng chính trị nhanh chóng trôi qua. Ngoài vài bài phát biểu và bình luận nghiêm trọng, không có nhiều dấu hiệu cho thấy giới lãnh đạo Mỹ sẵn sàng thay đổi hướng đi.
Chỉ ít ngày sau khi con số này được công bố, Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth bảo vệ đề xuất ngân sách Lầu Năm Góc lớn nhất lịch sử Mỹ. Cùng lúc, Thượng viện tiếp tục thúc đẩy gói 72 tỷ USD cho thực thi nhập cư bằng thủ tục đặc biệt, né nguy cơ bị cản trở và bỏ qua một số quy tắc hạn chế tăng thâm hụt.
Điều đáng nói là mốc 100% GDP không giống giới hạn kỹ thuật, khi vượt qua, hệ thống lập tức đổ vỡ. Nợ ở mức 99% GDP đã xấu; 101% còn xấu hơn 100%, nhưng con số tròn này chủ yếu có ý nghĩa biểu tượng. Vấn đề thật sự nằm ở xu hướng, nợ vẫn tiếp tục tăng, chi phí lãi vay ngày càng lớn và chưa có kế hoạch đáng tin cậy nào để chặn đà đi lên.
Núi nợ hình thành từ nhiều lớp khủng hoảng
Nợ liên bang Mỹ phình to vì nhiều nguyên nhân chồng lên nhau. Chính phủ phải chi lớn để xử lý khủng hoảng tài chính năm 2008 và suy thoái do đại dịch Covid-19. Dân số già đi khiến chi phí cho Medicare, Social Security và các chương trình phúc lợi tăng nhanh. Quốc hội nhiều lần cắt thuế nhưng không cắt chi tiêu tương ứng. Trên hết, chi phí lãi vay ngày càng phình to, tạo vòng xoáy nợ tự nuôi nợ.
Lần gần nhất nợ công Mỹ vượt GDP là sau Thế chiến II. Nhưng khi đó, tỷ lệ nợ/GDP nhanh chóng giảm nhờ tăng trưởng kinh tế mạnh, thặng dư ngân sách trong một số giai đoạn và lạm phát làm giảm giá trị thực của nợ. Đến năm 1974, tỷ lệ này chỉ còn 23%.
Hiện nay, triển vọng trái ngược. Văn phòng Ngân sách Quốc hội Mỹ dự báo năm 2056, nợ do công chúng nắm giữ có thể tiếp tục tăng lên 175% GDP. Điều này cho thấy nợ vượt GDP không phải đỉnh điểm của vấn đề, đây có thể chỉ là điểm giữa trên đường dốc dài hạn.
Trong nhiều năm, lãi suất cực thấp giúp Mỹ chịu được nợ lớn mà chưa gặp cú sốc nghiêm trọng. Nhưng thời kỳ này đã qua. Lợi suất trái phiếu kho bạc kỳ hạn 30 năm gần đây lên 5,12%, mức cao nhất từ năm 2007. Chi phí lãi ròng của chính phủ liên bang hiện đã vượt ngân sách quốc phòng. Khi lãi vay phình to, chính phủ phải phát hành thêm trái phiếu chỉ để trả lãi cho những khoản nợ cũ.
Vì sao Washington vẫn chưa hành động?
Một phần lý do khiến chính trị gia Mỹ chần chừ là thảm họa chưa xảy ra. Nếu cách đây hơn hai thập niên, ai đó dự báo Mỹ sẽ có nợ bằng 100% GDP và thâm hụt khoảng 6% GDP, nhiều nhà kinh tế có thể đã hình dung lãi suất tăng vọt hoặc khủng hoảng tài chính nghiêm trọng. Nhưng điều đó chưa diễn ra theo cách rõ rệt. Vì vậy, trì hoãn vẫn là lựa chọn dễ nhất về mặt chính trị.
Hành động thực chất sẽ rất đau đớn. Mỹ chỉ có vài con đường, tăng thuế, cắt chi tiêu, cải tổ các chương trình phúc lợi lớn hoặc kết hợp tất cả. Đây đều là những lựa chọn dễ làm mất lòng cử tri. Trong khi đó, cả hai đảng đều muốn chi cho các ưu tiên riêng nhưng tránh nói thẳng về nguồn tiền.
Nhà Trắng đang đề nghị ngân sách quốc phòng 1.500 tỷ USD cho năm tài khóa 2027, tăng 44%, trong khi không đụng đến các chương trình phúc lợi dài hạn. Năm ngoái, Ủy ban giảm thâm hụt do Elon Musk dẫn đầu cũng chỉ tạo ra khoảng 1 tỷ USD tiết kiệm bền vững, quá nhỏ so với quy mô vấn đề.
So sánh với Nhật Bản cũng không đủ để Mỹ yên tâm. Nhật có tỷ lệ nợ cao hơn nhiều, nhưng phần lớn nợ do nhà đầu tư trong nước nắm giữ. Mỹ phụ thuộc nhiều hơn vào nguồn vốn nước ngoài. Một số nhà kinh tế còn cảnh báo nếu tính cả các nghĩa vụ dài hạn như Social Security và Medicare, bức tranh tài khóa Mỹ còn nghiêm trọng hơn nhiều so với con số nợ chính thức.
Người dân lo lắng nhưng sức ép chưa đủ lớn
Dù Washington chưa hành động, cử tri Mỹ không hoàn toàn thờ ơ. Khảo sát Gallup tháng 3 cho thấy một nửa người Mỹ rất lo về chi tiêu liên bang và thâm hụt ngân sách, gần ngang với mức lo về lạm phát và kinh tế. Chỉ vấn đề chi phí y tế và khả năng tiếp cận chăm sóc sức khỏe khiến họ lo hơn.
Lợi suất trái phiếu tăng cũng khiến vấn đề nợ trở nên gần đời sống hơn. Khi lợi suất đi lên, lãi suất thế chấp thường tăng theo, khiến người mua nhà chịu áp lực lớn hơn. Điều này làm thâm hụt ngân sách bớt trừu tượng hơn với các hộ gia đình, vì chi phí vay mua nhà, vay tiêu dùng và vốn kinh doanh đều có thể bị ảnh hưởng.
Tuy vậy, nợ công vẫn là khái niệm xa trải nghiệm hằng ngày. Người dân nhìn thấy giá xăng, giá thực phẩm, tiền thuê nhà hoặc lãi vay rõ hơn nhiều so với tỷ lệ nợ/GDP. Đây là lý do mốc 100% không tạo cú sốc chính trị đủ mạnh. Con số tròn có thể thu hút truyền thông, nhưng không tự biến thành hành động.
Nghịch lý khác là năm 2011, người Mỹ từng lo về thâm hụt nhiều hơn khi tỷ lệ nợ/GDP mới ở mức 66% và nền kinh tế vẫn cần kích thích để phục hồi. Nay, khi nợ đã vượt GDP nhưng khủng hoảng chưa nổ ra, sức cảnh báo của con số này giảm đi. Với giới chính trị, miễn thị trường chưa nổi loạn và cử tri chưa trừng phạt trực tiếp, trì hoãn vẫn là lựa chọn ít rủi ro hơn cải cách.
Cột mốc đáng lo vì không ai muốn sửa
Nợ công Mỹ vượt GDP không phải vạch đỏ khiến nền kinh tế lập tức rơi vào khủng hoảng. Mỹ vẫn có nhiều lợi thế lớn như đồng USD là tiền tệ dự trữ toàn cầu, trái phiếu kho bạc vẫn được xem là tài sản an toàn hàng đầu, nền kinh tế Mỹ vẫn có sức sáng tạo mạnh. Nhưng những lợi thế ấy không phải giấy phép vay nợ vô hạn.
Điều đáng lo nhất là hệ thống chính trị Mỹ ngày càng thiếu khả năng tự điều chỉnh. Chi phí quốc phòng tăng, chi tiêu phúc lợi tăng, lãi vay tăng, trong khi các cuộc cắt thuế không được bù đắp bằng tiết kiệm tương ứng. Mỗi bên đều có lý do để trì hoãn. Mỗi năm trì hoãn lại khiến bài toán khó hơn.
Nếu lãi vay tiếp tục tăng, chính phủ sẽ phải dành nhiều nguồn lực hơn cho chủ nợ thay vì đầu tư vào hạ tầng, giáo dục, y tế, nghiên cứu hoặc quốc phòng. Khi cú sốc tiếp theo xảy ra, từ suy thoái, chiến tranh đến đại dịch, Washington sẽ có ít dư địa tài khóa hơn để phản ứng. Đây chính là rủi ro dài hạn của núi nợ, không riêng việc vượt qua con số tròn.
shared via nytimes,
