Khi vàng “Mỹ” mang dấu vết cartel
01/06/26
Mỗi năm, U.S. Mint bán hơn 1 tỷ USD tiền vàng đầu tư với cam kết vàng trong các đồng xu là của Mỹ. Tuy nhiên, điều tra cho thấy chuỗi cung ứng của cơ quan này có thể đã rửa sạch nguồn gốc vàng nước ngoài, trong đó có vàng từ mỏ Colombia do cartel kiểm soát.
Lời hứa từ đồng xu
Đồng tiền vàng U.S. Mint không chỉ là kim loại quý mà còn mang hình đại bàng đầu trắng, Nữ thần Tự do và lời bảo chứng của chính phủ Mỹ. Theo luật, vàng dùng để đúc các đồng bullion Mint phải là vàng Mỹ. Với nhà đầu tư, điều này đồng nghĩa họ đang nắm tài sản an toàn, minh bạch và gắn với uy tín quốc gia. Tuy nhiên, sau vẻ sáng bóng là chuỗi cung ứng thiếu tính minh bạch. Theo điều tra của The New York Times, vàng đi vào U.S. Mint không hoàn toàn có nguồn gốc Mỹ. Một phần có thể đến từ vàng nước ngoài, vàng tái chế, tiệm cầm đồ ở Mexico và Peru, mỏ ở Congo có phần sở hữu của chính phủ Trung Quốc, thậm chí từ mỏ Colombia do cartel Clan del Golfo kiểm soát.
Nếu đúng, vấn đề không dừng ở sai lệch kỹ thuật trong mua sắm công mà còn phơi bày sự đổ vỡ của các hàng rào đạo đức trong thị trường vàng toàn cầu, nơi kim loại được mua để phòng ngừa bất ổn lại nuôi chính phần bất ổn.
Cơn khát vàng và mặt tối của giá cao
So với thập niên trước, giá vàng lên 5.000 USD/oz, gấp khoảng bốn lần. Mỗi cú sốc địa chính trị, khủng bố, chiến tranh hay khủng hoảng tài chính đều khiến nhà đầu tư tìm đến vàng như nơi trú ẩn. Tuy nhiên, khi nhu cầu tăng, phần thưởng cho những kẻ khai thác vàng bất hợp pháp cũng tăng theo.
Vàng là tài sản lý tưởng cho kinh tế ngầm: nhỏ, đắt, dễ nấu chảy, dễ trộn lẫn và khó truy nguyên sau khi ra khỏi mỏ. Trên thế giới, vàng trở thành nguồn tiền cho nội chiến ở Sudan, chiến tranh của Nga ở Ukraine, các chế độ bị trừng phạt như Venezuela và Iran, những nhóm khủng bố liên kết với Al Qaeda và các tổ chức tội phạm như Clan del Golfo ở Colombia. Tại Amazon và nhiều vùng khai thác khác, vàng lậu cũng để lại vết thương môi trường nặng nề: phá rừng, đào xới đất đai, dùng thủy ngân để tách vàng, đầu độc sông suối và cộng đồng địa phương. Điều trớ trêu là nhà đầu tư mua vàng để tránh bất ổn; song nếu vàng đi qua chuỗi cung ứng bẩn, chính họ có thể đang tài trợ cho bạo lực, tham nhũng và tàn phá môi trường.
Hai lần “biến hóa” của vàng bẩn
Để vàng từ mỏ bất hợp pháp ở Colombia trở thành đồng American Eagle, lượng vàng này phải trải qua hai phép biến hóa. Trước hết, vàng bất hợp pháp trở thành hợp pháp. Sau đó, vàng nước ngoài trở thành “vàng Mỹ”. Tại vùng tây bắc Colombia, khu vực La Mandinga gần Caucasia, Clan del Golfo kiểm soát hoạt động khai thác vàng trên thực địa. Những người khai thác dùng máy xúc, vòi áp lực cao và thủy ngân bất chấp lệnh cấm. Theo những người giám sát mỏ, không ai được khai thác nếu không có sự cho phép của cartel, và mọi nhóm đều phải nộp tiền. Cuối ngày, thợ mỏ gom các viên hỗn hợp thủy ngân và vàng, mang vào thành phố bán cho các cửa hàng. Tại đây, thủy ngân được đốt đi, phần vàng còn lại được cân và trả tiền mặt. Chỉ với một bước, những dấu vết độc hại của khai thác trái phép, khoản nộp cho cartel và hoạt động ngoài vùng gần như biến mất.
Cơ chế hợp pháp hóa nằm ở giấy tờ. Nhiều thợ mỏ đăng ký chương trình dành cho người khai thác thủ công quy mô nhỏ. Trên hồ sơ, vàng gắn với người có giấy phép. Trên thực tế, vàng có thể đến từ mỏ bất hợp pháp dùng máy móc và thủy ngân. Cơ quan kiểm tra thường chỉ hỏi: có giấy tờ hay không. Khi được xuất khẩu, giấy tờ đi cùng vàng. Từ Colombia, các thỏi vàng được đưa tới Texas.
Từ lò luyện Texas đến đồng xu quốc gia
Tại nhà máy tinh luyện gần Dallas của Dillon Gage, vàng nhập khẩu được nấu chảy cùng vàng từ nhiều nguồn khác: mỏ Nam Mỹ, trang sức tái chế tại Mỹ, tiệm cầm đồ Peru. Sau khi trộn lẫn trong lò, nguồn gốc gần như không thể tách bạch.
Theo logic ngành, nếu vàng được tinh luyện tại Mỹ trộn với vàng Mỹ, sản phẩm đầu ra có thể được xem là “Mỹ”. Tại đây, phép biến hóa thứ hai xảy ra. Vàng nước ngoài, thậm chí vàng có nguồn gốc rủi ro cao, đi vào lò luyện trên đất Mỹ và bước ra với lớp áo hợp pháp hơn, sạch sẽ hơn. Theo Dillon Gage, họ theo dõi vàng bất hợp pháp và ngừng mua từ nhà xuất khẩu Colombia sau khi được thông báo. Tuy nhiên, vấn đề lớn hơn nằm ở hệ thống. Khi giấy tờ hợp lệ ở nước xuất khẩu, và khi vàng bị nấu chảy, kiểm soát nguồn gốc trở thành cuộc truy tìm trong sương mù. Vài khách hàng lớn của Dillon Gage là nhà cung cấp cho U.S. Mint. Theo điều tra, trong nhiều năm, Mint không hỏi các nhà cung cấp về nguồn gốc của vàng.
Khi luật bị bỏ lại trong lò luyện
Năm 1985, Quốc hội Mỹ cấm U.S. Mint dùng vàng nước ngoài để đúc tiền bullion. Lúc này, mục tiêu là tránh để chương trình vàng của chính phủ dính vào các vi phạm nhân quyền, đặc biệt là vàng từ Nam Phi dưới chế độ phân biệt chủng tộc. Tuy nhiên, qua nhiều chính quyền Dân chủ và Cộng hòa, Mint để quy định bị bào mòn.
Năm 2024, cuộc kiểm toán của tổng thanh tra Bộ Tài chính cho thấy trong hai thập niên, Mint không yêu cầu nhà cung cấp truy xuất nguồn gốc của vàng. Cơ quan này từng lập luận rằng vàng nước ngoài có thể được “bù trừ” bằng vàng Mỹ: nếu nhà cung cấp giao một tấn vàng cho Mint, họ chỉ cần mua lượng vàng Mỹ tương đương. Tuy nhiên, luật Mỹ không cho phép kiểu đánh đổi này.
Đáng chú ý hơn, Mint mua vàng từ những nguồn không thể cung cấp vàng mới khai thác tại Mỹ, chẳng hạn vàng phụ phẩm từ quá trình xử lý đồng ở Canada. Một phần nguyên liệu đồng có nguồn gốc từ mỏ Congo do chính phủ Trung Quốc sở hữu. Khi bị chất vấn, Mint ban đầu nói vàng hoàn toàn đến từ Mỹ; sau khi các phát hiện được chia sẻ, cơ quan này điều chỉnh rằng Mỹ là nguồn “chính” và cho biết đang cải thiện việc truy xuất.
Vấn đề không chỉ của Mint
U.S. Mint là một trong những cái tên uy tín nhất trên thị trường vàng đầu tư. Vậy nên, câu chuyện không dừng ở việc mua sai nguồn. Nếu cơ quan chính phủ Mỹ không thể hoặc không muốn truy gốc nguồn vàng, nhà đầu tư càng khó biết họ đang mua gì. Thị trường vàng sống bằng niềm tin, nhưng niềm tin thường dựa trên dấu đóng, thương hiệu, giấy chứng nhận và giả định ai đó đã kiểm tra thay mình. Khi các giả định sai, vàng sạch và vàng bẩn chảy chung một dòng.
Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent sẽ xem xét hoạt động mua vàng của Mint, tập trung vào việc nhà cung cấp tuân thủ luật và bảo vệ an ninh quốc gia cũng như tính liêm chính của thị trường. Đây là bước đi cần thiết, nhưng chưa đủ. Vấn đề là thị trường vàng toàn cầu phát triển nhanh hơn nhiều so với cơ chế giám sát. Đồng xu vàng có thể mang biểu tượng nước Mỹ; nhưng nếu kim loại trong này từng đi qua mỏ cartel, tiệm cầm đồ không rõ nguồn gốc hay lò luyện trộn lẫn vàng từ khắp thế giới, biểu tượng sẽ càng mong manh. Nhà đầu tư mua vàng vì muốn nắm giữ thứ không bị chính trị làm ô uế. Tuy nhiên, trong thế giới hôm nay, ngay cả vàng cũng cần được hỏi câu không mấy lãng mạn: vàng thật sự đến từ đâu?
shared via nytimes,
