Washington dùng USD buộc Baghdad điều chỉnh lập trường
23/04/26
 |
| Tháng trước, người dân quyên góp tiền tại Babylon, Iraq, sau lời kêu gọi của Đại giáo chủ Ali al-Sistani về việc ủng hộ Iran và Lebanon. Ảnh: Anmar Khalil/Associated Press |
Mỹ chặn các chuyến chuyển USD tiền mặt tới Iraq để ép Baghdad nới khoảng cách với Iran, cho thấy đồng bạc xanh vẫn là công cụ cưỡng chế địa chính trị hiệu quả của Washington.
Nền kinh tế dầu mỏ sống bằng tiền mặt
Iraq không phải nền kinh tế bình thường theo nghĩa tài chính hiện đại. Dù xuất khẩu dầu mang lại nguồn thu khổng lồ, phần lớn hoạt động trong nước vẫn dựa vào tiền mặt. Nhà nước chi trả lương cho ít nhất 1/3 dân số bằng nguồn thu từ dầu. Hàng nhập khẩu sống nhờ USD. Niềm tin thị trường sống nhờ khả năng tiếp cận USD. Khi tin tức về việc ngừng các chuyến tiền mặt lan ra, nhu cầu với đồng bạc xanh lập tức tăng, cùng lúc tâm lý lo âu bắt đầu lan trong nền kinh tế vốn đã chông chênh.
Điều khiến vụ việc nghiêm trọng hơn là bản chất của dòng tiền. Do di sản hệ thống tài chính được Mỹ cấu trúc sau năm 2003, phần lớn doanh thu dầu của Iraq không nằm trong các tài khoản ở Baghdad, mà thường nằm tại Cục Dự trữ Liên bang New York. Mỗi ngày, ngân hàng trung ương Iraq phải thực hiện các lệnh chuyển khoản USD từ tài khoản tại Fed để thanh toán nhập khẩu cho doanh nghiệp và cá nhân Iraq. Vài tuần một lần, các chuyến bay chở những pallet tiền mặt USD vào nước này. Khi các chuyến hàng ấy dừng lại, Baghdad không chỉ mất tiền, họ mất cảm giác chắc chắn rằng tiền vẫn nằm trong quyền sử dụng.
Iraq mắc kẹt giữa hai đối thủ
Iraq từ lâu sống trong thế kẹt giữa Mỹ và Iran. Nước này duy trì quan hệ chặt chẽ với cả hai, vừa là đối tác an ninh của Washington, vừa chịu ảnh hưởng sâu sắc từ Tehran thông qua chính trị Shiite và các lực lượng vũ trang thân Iran. Mô hình ấy từng giúp Baghdad tồn tại bằng cách tránh chọn phe dứt khoát. Nhưng chiến tranh khiến thế cân bằng khó giữ.
Washington đặc biệt tức giận sau loạt tấn công của các lực lượng dân quân Iraq thân Iran nhằm vào lợi ích Mỹ tại Iraq để trả đũa cuộc chiến Mỹ – Israel chống Iran bắt đầu từ cuối tháng Hai. Các nhóm này không chỉ nhắm vào đại sứ quán Mỹ ở Baghdad, mà còn tấn công các đồng minh gần gũi Washington ở khu tự trị Kurdistan, thậm chí cả quân đội Iraq. Một cuộc không kích nhằm vào trụ sở của nhóm dân quân khiến ba người thiệt mạng càng khiến căng thẳng tăng vọt, khi dân quân quy trách nhiệm cho Mỹ và Israel.
Trong mắt Washington, không thể vừa nhận hậu thuẫn tài chính và an ninh từ Mỹ, vừa để các lực lượng thân Iran nhắm vào lợi ích Mỹ. Trong mắt Baghdad, vấn đề khó hơn nhiều: nhà nước Iraq không hoàn toàn kiểm soát được những lực lượng đó, nhưng phải trả giá cho hành động như thể mình đã lựa chọn đứng về phía Tehran.
Đồng USD biến thành công cụ cưỡng chế
Ramzy Mardini của Geopol Labs gọi việc ngừng chuyển USD là hành động “vũ khí hóa” đồng tiền. Cách diễn đạt này không quá lời. Khi Washington giữ lại đồng tiền mà Iraq cần vận hành nền kinh tế hằng ngày, họ không đơn thuần gây áp lực ngoại giao. Họ phát đi thông điệp đồng USD không chỉ là phương tiện thanh toán toàn cầu. Trong hoàn cảnh thích hợp, nó là công cụ cưỡng chế với sức nặng gần như quân sự.
Đó là điều khiến động thái gây khó chịu không chỉ ở Baghdad. Nếu đối tác xuất khẩu dầu trong khu vực có thể bị siết dòng tiền của chính mình vì lệch quỹ đạo chính trị, các nước khác hẳn cũng sẽ tự hỏi vị trí thật sự trong trật tự đồng USD là gì. Iraq không phải đối thủ của Mỹ, nhưng lại bị đe dọa theo cách phát tín hiệu rất tệ tới các đối tác dầu mỏ khác trong khu vực.
Đòn siết đến đúng lúc Iraq yếu nhất
Sức ép từ Mỹ không rơi vào Baghdad trong thời điểm bình thường. Từ khi chiến tranh với Iran nổ ra, Iraq phải chịu thêm sức ép kép từ các cuộc phong tỏa song song của Iran và Mỹ tại eo Hormuz, tuyến hàng hải sống còn với xuất khẩu dầu của nước này. Hệ quả là sản lượng xuất khẩu giảm mạnh, trong khi doanh thu dầu lại chính là nền móng để trả lương công chức, tài trợ trợ cấp và giữ trật tự xã hội.
Ban đầu, việc ngừng các chuyến tiền mặt một phần có thể được giải thích bằng lý do kỹ thuật: chiến tranh ở Iran buộc Iraq đóng cửa không phận. Nhưng khi lệnh ngừng không được gỡ sau lúc không phận mở lại dưới lệnh ngừng bắn, đặc biệt sau vụ drone ngày 8/4 gần khu vực ngoại giao Mỹ tại sân bay Baghdad, tính toán chính trị lộ ra rõ hơn. Ngày hôm sau, Christopher Landau, Thứ trưởng Ngoại giao Mỹ triệu tập đại sứ Iraq tại Washington tới Bộ Ngoại giao. Một cuộc trao đổi ngoại giao hiếm khi chỉ nhằm truyền đạt lo ngại; nó nhằm áp đặt thứ bậc.
Hiệu ứng kinh tế
Một số quan chức Iraq cố hạ nhiệt. Mudhir Mohammad Salih, cố vấn kinh tế của Thủ tướng Mohammed Shia al-Sudani, nói với The New York Times rằng lệnh ngừng chỉ ảnh hưởng khoảng 5% nhu cầu USD tại Iraq, phần lớn liên quan đến người dân cần tiền mặt khi đi nước ngoài; 95% nhu cầu vẫn được đáp ứng bình thường qua các kênh ngân hàng điện tử. Một số nhà phân tích cho rằng tác động trực tiếp tới nền kinh tế hiện còn hạn chế, nhất là khi giao dịch trong nước buộc phải dùng đồng dinar và việc thanh toán thẻ phổ biến hơn.
Nhưng tập trung vào tỷ lệ phần trăm ấy dễ bỏ lỡ điều lớn hơn. Các quan hệ tài chính quốc tế, tác động biểu tượng thường quan trọng không kém tác động kế toán. Ahmed Tabaqchali của Atlantic Council nói đây là diễn biến tiêu cực, và điều cần quan tâm không chỉ là số tiền bị chặn hôm nay, mà liệu đây có phải “phát súng mở màn” cho những bước mạnh tay hơn sau đó.
Nếu Washington muốn leo thang, họ vẫn còn những công cụ nặng hơn nhiều: siết thêm quyền tiếp cận USD của Iraq, không chỉ với các chuyến tiền mặt mà cả ở kênh chuyển khoản ngân hàng với ngân hàng. Với nền kinh tế nhập khẩu nhiều, sống bằng dầu và phụ thuộc sâu vào đồng tiền Mỹ, viễn cảnh ấy không khác gì hình thức bóp nghẹt chậm.
Baghdad học bài học cũ của trật tự mới
Iraq là ví dụ điển hình cho nghịch lý của chủ quyền trong thế kỷ 21. Về danh nghĩa, đây là quốc gia có chính phủ, có ngân hàng trung ương, có nguồn thu dầu riêng. Nhưng trên thực tế, khả năng sử dụng nguồn thu ấy vẫn bị ràng buộc bởi hạ tầng tài chính toàn cầu mà Mỹ chi phối. Chủ quyền tồn tại, nhưng chủ quyền ấy có đường dây nối thẳng đến New York và Washington.
Bài học từ vụ việc không chỉ dành cho Iraq; nó dành cho mọi quốc gia sống nhờ xuất khẩu hàng hóa chiến lược trong thế giới mà đồng USD vẫn là mạch máu của thương mại và tài chính toàn cầu. Khi trật tự ấy vận hành trơn tru, nó tạo ra sự tiện lợi và thanh khoản. Khi trật tự bị vũ khí hóa, nó tạo ra thứ khác: khả năng trừng phạt mà không cần nổ súng.
Thảm kịch của Iraq là không muốn chọn phe dứt khoát. Nhưng đôi khi, trong địa chính trị, chính việc cố đứng giữa lại khiến quốc gia trở thành nơi các cường quốc chứng minh sức mạnh. Khi công cụ được chọn là đồng USD, Baghdad phải học lại bài học cũ bằng hình thức mới: trong hệ thống do Mỹ dựng nên, tiền của bạn không hoàn toàn là của bạn nếu Washington thay đổi quyết định.
shared via nytimes,
