Chiến tranh Trung Đông đe dọa mùa màng toàn cầu
13/03/26
 |
| Công nhân đang rắc phân bón trên cánh đồng lúa ở Ấn Độ, quốc gia nhập khẩu khoảng 40% phân bón urê và phosphate từ Trung Đông. Ảnh: Amit Dave/Reuters |
Nếu dầu mỏ là mạch máu của nền kinh tế hiện đại, thì phân bón là “vitamin” của nông nghiệp, công nghiệp. Khi eo Hormuz bị phong tỏa, cú sốc không chỉ nằm ở giá năng lượng, nó chặn luôn dòng hàng ít được chú ý hơn nhưng sống còn – đạm, amoniac, phosphate và cả lưu huỳnh. Kéo dài thêm vài tuần, thế giới không chỉ trả nhiều hơn ở trạm xăng; mà phải trả nhiều hơn ở quầy thực phẩm. Với các nước nghèo, cái giá ấy có thể là đói.
Eo Hormuz là điểm nghẽn của dầu mỏ và lương thực
Vùng Vịnh Ba Tư nổi tiếng vì dầu khí. Nhưng chính dầu khí rẻ và dồi dào đã tạo ra lợi thế khác: năng lực sản xuất phân bón quy mô lớn, đặc biệt là phân đạm. Về bản chất, phân đạm là khí tự nhiên “tái cấu trúc” thành dinh dưỡng cho cây trồng.
Hiện tại, nhiều nhà máy phân bón trong vùng vẫn sản xuất. Eo Hormuz – cửa ngõ nối Vịnh Ba Tư với Ấn Độ Dương đang tê liệt. Khi đường ra biển bị khóa, phân bón có thể chất đống trong kho, nhưng không thể đến ruộng. Chris Lawson của CRU Group nhận định: “Rất tệ – không còn cách nói khác.” Thế giới phụ thuộc sâu vào nguồn cung và nguyên liệu từ khu vực này.
Biến động mới có thể khốc liệt hơn bài học Nga – Ukraine
Chiến tranh luôn phơi bày điểm yếu của toàn cầu hóa. Năm 2022, Nga – Ukraine khiến thế giới học bài học sâu sắc: địa lý của nông nghiệp không “vô can”. Khi nguồn lúa mì và ngũ cốc bị siết, nhiều nơi từ Tây Phi đến Nam Á thiếu bánh mì. Nga và Ukraine cũng là nhà cung cấp phân bón đáng kể; khi phân bón đắt, nông dân giảm bón, năng suất giảm và thu hoạch hụt.
Lần này, chiến sự Trung Đông không đánh trực tiếp vào mùa gặt ngũ cốc, nhưng lại đánh vào đầu vào có thể còn căn bản hơn: phân bón. Sarah Marlow của Argus Media nói quy mô lần này có thể “lớn hơn” vì có nhiều quốc gia sản xuất cùng bị kẹt.
Ba nhóm phân bón, một điểm nghẽn: đạm, lân, kali
Phân bón thường chia làm ba nhóm cung cấp dinh dưỡng chính cho đất: Nitơ (đạm); Phốt pho (lân); Kali.
Năm nhà xuất khẩu lớn – Iran, Saudi Arabia, Qatar, UAE và Bahrain – phụ thuộc mạnh vào Hormuz để đưa hàng ra thế giới. Theo số liệu tổng hợp của Hiệp hội Phân bón Quốc tế (IFA), nhóm này cung cấp hơn 1/3 thương mại toàn cầu về urê (dạng phân đạm phổ biến nhất); gần 1/4 thương mại toàn cầu về amoniac và khoảng 1/5 sản lượng phân phosphate.
Đây không phải “nguồn cung dễ dàng thay thế”. Đây là “cụm sản xuất” mang tính hệ thống.
Sản xuất chạy nhưng kho cảng không phải vô hạn
QatarEnergy, một nhà sản xuất lớn đã dừng sản xuất urê tuần qua vì mất khí tự nhiên sau các đợt tấn công bằng drone và tên lửa. Các nhà máy khác vẫn làm urê, nhưng chuyển sang tích trữ gần cảng, chờ tàu chạy lại. Laura Cross của IFA đặt câu hỏi mấu chốt: không ai biết tình trạng này kéo dài bao lâu thì kho bãi đầy.
Đây là điểm mà thị trường thường đánh giá thấp: năng lực kho chứa là hữu hạn, và logistics không phải công tắc bật/tắt. Khi kho đầy, dây chuyền buộc giảm hoặc dừng. Khi đó, giá không chỉ tăng vì “khó vận chuyển”, mà tăng vì thiếu hàng thật.
Thời điểm tệ nhất rơi vào mùa bón của nông dân Bắc bán cầu
Khủng hoảng ập đến đúng lúc nông dân Bắc bán cầu cần phân bón cho vụ xuân. Chậm phân bón là chậm năng suất. Phân bón đắt phải giảm lượng bón. Cả hai đều dẫn tới kết quả: thu hoạch thấp hơn.
Ở Mỹ, tình hình gia tăng bởi yếu tố chính sách: thuế quan của ông Trump làm phân bón nhập khẩu đắt hơn, khiến nông dân ngần ngại tích trữ. Nhà Trắng sau đó miễn trừ phân bón khỏi gói thuế mới, nhưng miễn trừ không tạo ra hàng triệu tấn urê trong vài tuần. Trong nông nghiệp, “hợp đồng” không cứu được nếu “hàng” không đến kịp.
Ấn Độ và các nước nghèo đứng trước nguy cơ thiếu hụt
Ấn Độ đặc biệt dễ tổn thương vì truyền thống mua khoảng 40% urê và phân phosphate từ Trung Đông. Khi thế giới tranh mua nguồn thay thế, lựa chọn rõ nhất là Trung Quốc. Nhưng Trung Quốc đã hạn chế xuất khẩu phân bón từ năm ngoái để bảo vệ nông dân nội địa trước biến động địa chính trị – một dạng “tự vệ lương thực” đang lan rộng.
Giá phản ứng tức thì. Trong một tuần, giá urê ở Ai Cập – thị trường được theo dõi sát – tăng từ khoảng 485 USD/tấn lên 665 USD/tấn, tức khoảng 37%, theo Argus. Mức này chưa chạm đỉnh hơn 1.000 USD/tấn sau cú sốc Ukraine, nhưng nếu Hormuz tiếp tục nghẽn, rủi ro quay lại vùng giá đó là có thật.
Với Nam Á và châu Phi hạ Sahara, phân bón đắt có thể buộc chính phủ trợ giá để nông dân còn sản xuất, hoặc chấp nhận giá lương thực tăng. Cả hai đều đẩy nợ công, trong khi nhiều nước vốn kiệt quệ vì chi phí vay và lạm phát nhập khẩu.
USD mạnh tạo cú siết kép lên người mua nghèo
Phân bón thường giao dịch bằng USD. Khi chiến sự nổ ra, USD tăng giá như “nơi trú ẩn an toàn”. Điều này tạo cú siết kép: giá phân bón tăng bằng USD, đồng nội tệ yếu hơn khiến giá tăng mạnh hơn khi quy đổi. Những nước nghèo, vốn nhập khẩu nhiều, bị đánh thẳng vào khả năng chi trả.
Một nghiên cứu gần đây ghi nhận nông dân châu Phi là nhóm chịu thiệt hại nặng từ giá phân bón cao năm 2023. Điều đó gợi một quy luật: cú sốc phân bón thường không làm người giàu đói, nhưng làm người nghèo suy dinh dưỡng.
Lưu huỳnh là mắt xích “vô danh” nhưng tối quan trọng
Ngoài urê và amoniac, một nỗi lo khác là lưu huỳnh – loại bột vàng nhạt, sản phẩm phụ từ lọc dầu khí, được vận chuyển bằng tàu hàng rời để sản xuất phân phosphate và phục vụ luyện kim.
CRU Group ước tính gần 1/2 lưu huỳnh thế giới đang bị kẹt “sai phía” Hormuz. Khoảng 1/4 trong số đó đi Trung Quốc (làm phân phosphate), 1/4 khác đi Indonesia (phân bón và sản xuất nickel), và nông nghiệp châu Phi cũng phụ thuộc mạnh. Tồn kho lưu huỳnh vốn đã mỏng trước chiến tranh vì người mua ngại ôm hàng khi giá cao. Giờ giá lại tăng thêm.
Nếu lưu huỳnh khan hiếm, cú đánh sẽ rõ nhất ở Morocco – nơi các nhà máy dùng lưu huỳnh để sản xuất phân phosphate. Lawson gọi lưu huỳnh là mặt hàng “phơi nhiễm” lớn nhất với cú sốc này: nhiều thị trường khác nhau cùng phụ thuộc vào nguyên liệu tưởng như phụ trợ.
Giảm “nghiện” nhập khẩu phân bón
Một số chuyên gia coi cú sốc này là lời cảnh báo về việc nhân loại phụ thuộc quá mức vào vài nhà sản xuất phân bón để nuôi cả thế giới. Raj Patel (ĐH Texas) nói, giải pháp dài hạn là giảm lệ thuộc vào phân bón đi qua Hormuz. Ông chỉ ra các mô hình ở Ấn Độ và Brazil: đa dạng hóa cây trồng, bổ sung dinh dưỡng tại chỗ, giảm lượng phân nhập khẩu.
Nhưng đó là câu chuyện của nhiều năm. Câu hỏi cấp bách là vụ mùa năm nay: nông dân cần phân ngay, chứ không cần một tầm nhìn 10 năm nếu ruộng thiếu đạm vào tháng tới.
Khi phân bón trở thành rủi ro địa chính trị, lương thực cũng bị cuốn theo
Chiến tranh Trung Đông nhắc thế giới rằng chuỗi cung ứng lương thực không bắt đầu ở cánh đồng; nó bắt đầu ở nhà máy hóa chất và tuyến vận tải biển. Khi Hormuz bị bóp, đạm và lưu huỳnh bị kẹt, nông dân buộc phải bón ít hơn hoặc trả nhiều hơn. Kết quả cuối cùng rất dễ đoán: giá thực phẩm tăng, và tỷ lệ suy dinh dưỡng tăng theo ở những nơi yếu thế.
Cú sốc dầu khiến người ta lo lạm phát. Cú sốc phân bón khiến người ta lo điều nghiêm trọng hơn: an ninh lương thực. Và một khi lương thực trở thành mặt trận, cái giá của chiến tranh sẽ không còn đo bằng dầu, mà đo bằng bữa ăn.
shared via nytimes,
