Tấn công vào năng lượng biến cú sốc kinh tế thành tổn thương dài hạn
25/03/26
 |
| Khu phức hợp năng lượng Ras Laffan của Qatar, nơi sản xuất khoảng 1/5 lượng khí đốt tự nhiên hóa lỏng của thế giới. Ảnh: Reuters |
Cuộc chơi đã đổi khác
Khi Mỹ và Israel tấn công Iran, kịch bản ám ảnh nhất có thể xảy ra với kinh tế toàn cầu là khả năng eo biển Hormuz, điểm nghẽn quan trọng bậc nhất của dòng chảy dầu mỏ thế giới bị phong tỏa. Nhưng rồi cơn ác mộng đáng ngại hơn xuất hiện, các đòn đánh trực diện vào phần xương sống của hệ thống sản xuất năng lượng vùng Vịnh Ba Tư kéo theo nguy cơ thiệt hại dài hạn hàng triệu USD đối với những cơ sở cung ứng sống còn của khí đốt tự nhiên toàn cầu.
Bởi vậy, câu hỏi không còn chỉ là liệu cuộc chiến sẽ kéo dài bao lâu. Các quan chức và nhà kinh tế bắt đầu bàn tới những hệ quả có thể đeo bám trong nhiều tháng, thậm chí nhiều năm. David Goldwyn – cựu nhà ngoại giao Mỹ và quan chức Bộ Năng lượng, nhận định: “Chúng ta đã chuyển từ việc ngăn chặn vận tải, biện pháp mang tính tạm thời sang tấn công cơ sở hạ tầng và gây ra những tác động dài hạn.”
Từ gián đoạn lưu thông sang phá hủy năng lực sản xuất
Thứ Tư, Iran tiến hành cuộc tấn công bằng tên lửa nhằm trả đũa vào Ras Laffan, tổ hợp năng lượng khổng lồ của Qatar. Mục tiêu này sản xuất khoảng 1/5 lượng khí tự nhiên hóa lỏng của thế giới, loại nhiên liệu có thể vận chuyển, được dùng để sưởi ấm nhà cửa, nấu nướng, vận hành nhà máy và phát điện khắp châu Á và châu Âu.
Sang thứ Năm, Iran tiếp tục đánh vào các nhà máy lọc dầu và cơ sở khí đốt ở Kuwait, Qatar và Ả rập Saudi. Những cuộc tấn công diễn ra sau khi Israel không kích mỏ khí đốt South Pars của Iran.
Giới chức và công nhân vẫn đang dọn đống đổ nát, quy mô thiệt hại đầy đủ chưa thể xác định. Dẫu vậy, Saad Sherida al-Kaabi, Bộ trưởng Năng lượng Qatar, cho biết hôm thứ Năm, việc sửa chữa có thể mất tới 5 năm và khiến năng lực xuất khẩu của nước này giảm 17%.
Các đòn tấn công cho thấy, bất chấp những điểm yếu tương đối của Iran, nước này vẫn nắm trong tay đòn bẩy rất lớn đối với kinh tế toàn cầu. Theo ông Goldwyn, bằng việc sử dụng các loại vũ khí quy mô nhỏ, chi phí thấp để đối phó những hệ thống tên lửa tối tân và đắt đỏ, Iran “cho thấy mối đe dọa dài hạn đối với khả năng tấn công cơ sở hạ tầng trên khắp vùng Vịnh”.
Bất định nhiều, nhưng rủi ro đã rõ
Không ít điều còn chưa chắc chắn. Tình hình thực địa cũng như những gì diễn ra sau cánh cửa đóng kín của các nhà lãnh đạo chính trị thay đổi với tốc độ chóng mặt. Liệu các cuộc tấn công có leo thang, với nhiều đòn đánh vào hạ tầng năng lượng trọng yếu? Eo biển Hormuz sẽ bị phong tỏa trong bao lâu? Cuộc chiến kéo dài đến khi nào? Và điều gì sẽ xảy ra sau khi tiếng súng ngừng lại?
Hiện tại, dù nhiều cơ sở năng lượng ở Vịnh Ba Tư đã tạm dừng hoạt động, phần lớn vẫn còn nguyên vẹn.
Jason Bordoff, Giám đốc sáng lập Trung tâm Chính sách Năng lượng Toàn cầu tại Đại học Columbia, nhận định nếu eo biển được mở lại ngay ngày mai, phần lớn sản lượng năng lượng trong khu vực có thể được khôi phục tương đối nhanh trong khoảng vài tháng. Nhưng ông lưu ý, tình hình có thể đổi chiều bất cứ lúc nào nếu các cuộc tấn công tiếp diễn.
Điều đã rõ là sức ép hiện nay lên nguồn cung năng lượng và ngành vận tải biển toàn cầu có thể đẩy kinh tế thế giới sang một quỹ đạo nguy hiểm hơn.
Jason Miller, giáo sư quản trị chuỗi cung ứng tại Đại học Bang Michigan, nói: “Đây là sự gián đoạn lịch sử lớn nhất đối với dầu thô và các sản phẩm tinh chế.” Theo ông, dầu mỏ hiện diện trong gần như mọi lĩnh vực, vì vậy tác động gây lạm phát có thể cực lớn.
Các nhà phân tích của công ty tư vấn năng lượng Wood Mackenzie cảnh báo mức giá 200 USD/thùng trong năm 2026 không phải điều nằm ngoài khả năng xảy ra.
Ông Miller nói: “Tôi khó có thể hình dung các nền kinh tế không rơi vào suy thoái nếu giá năng lượng lên đến mức đó”
Giá năng lượng cao kéo chậm tăng trưởng, tăng thất nghiệp và đẩy nhanh lạm phát. Đáng lưu ý, giá dầu diesel và nhiên liệu máy bay, những sản phẩm được tinh chế theo quy trình khác, thường tăng nhanh hơn giá xăng bán tại cây xăng. Tác động mạnh hơn hẳn tới chi phí vận chuyển hàng hóa toàn cầu, dù bằng máy bay, tàu biển hay xe tải.
Về lâu dài, giá năng lượng tăng cao có thể đội giá gần như mọi mặt hàng được mua bán trên thế giới: từ quả bơ, ô tô, giày thể thao, điện thoại di động cho tới dược phẩm.
Tâm điểm của dư chấn
Dầu mỏ thường chiếm các dòng tít lớn, nhưng trên nhiều phương diện, nguồn cung khí đốt tự nhiên nằm ở trung tâm hệ quả kinh tế của đợt leo thang chiến sự tại vùng Vịnh.
Các cơ sở xử lý khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) ít hơn rất nhiều so với các nhà máy dầu. Cơ sở lớn nhất thế giới của Qatar phải ngừng hoạt động trong nhiều tuần và hiện đã bị hư hại. Hệ lụy không chỉ dừng ở giá và nguồn cung khí đốt, còn lan sang những vật liệu thiết yếu như phân bón và heli, sản phẩm phụ của khí tự nhiên, được dùng trong sản xuất chip bán dẫn.
Jan-Eric Fahnrich – nhà phân tích cấp cao tại Rystad Energy, nhận xét tác động không chỉ nằm ở thiệt hại trực tiếp với các mỏ khí. Điều quan trọng hơn là hạ tầng năng lượng then chốt của vùng Vịnh, vốn được xem là an toàn nay bị nhìn nhận như điểm dễ tổn thương. Một tiền lệ đã được thiết lập.
Trong một phân tích, ông viết: “Người mua sẽ định giá rủi ro lâu hơn chính thời gian gián đoạn ban đầu.”
Điều đó có nghĩa các nước châu Á và châu Âu, vốn phụ thuộc vào LNG, nhiều khả năng phải chịu mức giá khí đốt cao hơn rất lâu sau khi eo biển Hormuz mở lại.
Không chỉ thiếu hàng, còn đắt đỏ hơn để đưa hàng đi
Các hãng vận tải tại một số khu vực phải đối mặt với giá cước tăng vọt, tuyến đường bị đóng, tàu mắc kẹt, những hành trình vòng xa hơn và mức phí bảo hiểm rủi ro cao ngất.
Hàng nghìn con tàu đang ùn lại ở Vịnh Ba Tư. Các hãng vận tải như Maersk và CMA CGM thông báo với khách hàng phải bảo lưu quyền dỡ container tại cảng gần nhất có thể. Phần chi phí phát sinh sẽ do khách hàng gánh chịu.
Các chính phủ trên thế giới đang tìm cách giảm bớt tác động từ giá dầu và khí đốt tăng cao. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế, Áo, Brazil, Italy, Bồ Đào Nha và Thổ Nhĩ Kỳ đã cắt giảm hoặc tạm ngưng thuế nhiên liệu. Pháp, Hungary, Nhật Bản, Hàn Quốc, Mexico và Thái Lan áp trần với một số giá nhiên liệu. Tại Bangladesh, các trường đại học đóng cửa, Pakistan cho học sinh nghỉ học 2 tuần và Sri Lanka áp dụng chế độ phân phối nhiên liệu.
Cơ quan này lưu ý “nhiều người tiêu dùng trên khắp thế giới vẫn còn chật vật vì các đợt tăng giá trước đó trong cuộc khủng hoảng năng lượng toàn cầu giai đoạn 2021–2023”.
Sau nhiều năm liên tiếp gặp khó khăn vì đại dịch toàn cầu, đứt gãy chuỗi cung ứng và lạm phát đau đớn, dư địa phản ứng của các chính phủ nay đã hẹp đi đáng kể. Ngân sách suy kiệt và gánh nợ nặng nề khiến khả năng ứng phó với cuộc khủng hoảng mới trở nên hạn chế hơn nhiều.
shared via nytimes,
