Kinh tế học hành vi không cần thêm thiên kiến, mà cần mô hình mới
04/08/26
Từ thời Aristotle đến thế kỷ 16, mô hình thống trị về vũ trụ đặt Trái đất ở trung tâm, còn Mặt trời, các hành tinh và ngôi sao quay quanh nó. Vấn đề là mô hình đơn giản ấy không khớp với những gì con người quan sát được trên bầu trời. Sao Kim chỉ xuất hiện vào buổi sáng hoặc buổi tối, không đi ngang bầu trời đêm như kỳ vọng. Sao Mộc có lúc di chuyển rồi đột ngột quay ngược lại.
Để xử lý các “ngoại lệ” này, các nhà thiên văn Hy Lạp thêm vào mô hình những vòng tròn phụ, tiếp tục điều chỉnh bằng các độ lệch và tốc độ quay khác nhau. Kết quả là hệ thống ngày càng phức tạp để bảo vệ giả định sai: mọi thứ quay quanh Trái đất.
Chỉ khi mô hình nhật tâm được chấp nhận, tức Trái đất và các hành tinh quay quanh Mặt trời theo quỹ đạo elip, các ngoại lệ rời rạc mới được giải thích trong khung đơn giản và nhất quán hơn.
Kinh tế học hành vi ngày nay đang ở vị trí tương tự. Lĩnh vực này nổi tiếng nhờ phát hiện hàng loạt “thiên kiến” khiến con người lệch khỏi hành vi lý trí. Tuy nhiên, vấn đề có thể không phải là con người có quá nhiều thiên kiến. Vấn đề là mô hình nền tảng về quyết định con người đã sai.
Khi mọi lệch lạc đều được gọi là thiên kiến
Mô hình thống trị trong kinh tế học là “con người lý trí”. Theo đó, con người ra quyết định dựa trên sở thích và ràng buộc cá nhân, có khả năng tính toán lựa chọn tốt nhất và đủ ý chí để thực hiện. Đây là hư cấu, nhưng từng là hư cấu hữu ích.
Kinh tế học hành vi phát triển bằng cách chỉ ra con người thường không hành xử như vậy. Danh sách các thiên kiến nhận thức hiện đã vượt quá 200 mục, từ những phát hiện kinh điển của Amos Tversky và Daniel Kahneman đến các hiệu ứng ít được biết tới hơn.
Những phát hiện này có giá trị thực tế. Chúng được dùng để thiết kế can thiệp nhằm tăng tỷ lệ đi tập gym, tiêm vaccine, hiến tạng, tiết kiệm hưu trí hay nộp thuế đúng hạn. Song, về mặt khoa học, việc chỉ gom thêm các lệch lạc ngày càng trở nên không thỏa đáng.
Nếu một người không tiết kiệm hưu trí, ta có thể nói họ sợ mất mát, thiên lệch hiện tại, né tránh hối tiếc, quá tự tin, ghét mơ hồ hoặc bỏ qua xác suất nền. Quá nhiều lời giải thích có nghĩa là ta luôn tìm được cái tên để dán vào hành vi sau khi nó xảy ra. Nếu có thể giải thích mọi thứ, rốt cuộc ta không giải thích gì cả.
Cần hiểu công cụ ra quyết định
Kinh tế học hành vi nên giảm tập trung vào “thiên kiến” và chuyển sang câu hỏi rộng hơn. Con người dùng công cụ ra quyết định nào, trong môi trường nào, với mục tiêu gì?
Điểm chính không phải là giảm thiên kiến, mà là giảm sai số. Trong một số môi trường, công cụ có vẻ “thiên lệch” lại tạo ra kết quả tốt hơn. Ví dụ, khi bắt bóng, con người không tính toán chính xác vận tốc, góc bay và sức gió. Ta dùng quy tắc đơn giản, di chuyển sao cho góc nhìn với quả bóng giữ ổn định. Đường chạy có thể vòng vèo, nhưng cách này hiệu quả và phù hợp với năng lực tính toán hữu hạn của não bộ.
Tương tự, thiên kiến sẵn có, tức đánh giá xác suất dựa trên điều dễ nhớ, không nhất thiết luôn phi lý. Khi không thể tính toàn bộ xác suất của mọi kết quả, việc lấy mẫu những khả năng nổi bật, cực đoan và dễ nhớ có thể là giải pháp hợp lý với bộ não có giới hạn. Vấn đề là môi trường truyền thông hiện đại khiến những sự kiện cực đoan xuất hiện quá dày đặc, làm công cụ cũ tạo ra sai lệch quá lớn.
Môi trường cũng quyết định hành vi
Mô hình mới cần xem quyết định là kết quả của hai yếu tố: công cụ tinh thần con người và cấu trúc môi trường. Herbert Simon từng ví lý trí như hai lưỡi kéo. Một lưỡi là môi trường, một lưỡi là bộ công cụ tính toán của người ra quyết định. Muốn hiểu hành vi, phải nhìn cả hai.
Vì vậy, các ngành khác có thể giúp kinh tế học hành vi tiến xa hơn. Tiến hóa học cho thấy tâm trí con người được định hình trong môi trường rất khác hiện nay. Ta thèm đồ ngọt, đồ béo vì calo từng khan hiếm; nhưng trong xã hội dư thừa calo, cơ chế ấy dễ phản tác dụng. Các công cụ lọc thông tin từng phù hợp với nhóm nhỏ có thể thất bại trong thế giới mạng xã hội.
Tiến hóa học cũng nhắc rằng không nên vội kết luận hành vi là phi lý nếu chưa hiểu mục tiêu thật. Mua xe sang có thể gây hại cho tiết kiệm hưu trí, nhưng lại hợp lý nếu mục tiêu là phát tín hiệu về địa vị và tài sản.
Từ AI đến mô hình con người
Khoa học máy tính cũng cung cấp manh mối. Các thuật toán học tăng cường cho thấy hệ thống ra quyết định thường cần phần thưởng trung gian, không thể chờ đến mục tiêu cuối cùng mới học. Cách học này có điểm tương đồng với vai trò của dopamine trong não người, cảm giác tích cực thường không đến từ mức kết quả tuyệt đối, mà từ việc kết quả vượt kỳ vọng.
Điều này giúp giải thích vì sao con người thường đánh giá được – mất so với điểm tham chiếu, thay vì chỉ nhìn giá trị tuyệt đối. Đây có thể không phải lỗi, mà là đặc điểm của hệ thống học tập.
Vì vậy, kinh tế học hành vi không nên chỉ tiếp tục chất thêm “vòng tròn phụ” quanh mô hình con người lý trí. Mô hình lý trí không vô dụng, nhưng đang giả định sai về mục tiêu, bỏ qua giới hạn tính toán và quá ám ảnh với thiên kiến thay vì sai số. Muốn tiến lên, lĩnh vực này cần khung mới ít nhãn dán hơn, nhiều lý thuyết hơn, và gần hơn với cách con người thật sự ra quyết định.
shared via worksinprogress,
