Khi vàng cũng cần được kiểm toán
17/08/26
 |
Vàng thường được xem là tài sản cuối cùng của niềm tin. Khi tiền mất giá, cổ phiếu biến động và bất động sản đóng băng, nhà đầu tư quay về sử dụng vàng vì tin kim loại quý này không biết nói dối. Tuy nhiên, các vụ vàng giả ở Trung Quốc, Mỹ và châu Âu cho thấy thực tế lạnh lùng: vàng có thể thật, nhưng quy trình quanh vàng có thể giả; thỏi vàng có thể nặng đúng, đóng dấu và giấy tờ đúng, nhưng vẫn không bảo đảm giá trị bên trong là thật.
Ba bài học từ Trung Quốc
Tại Trung Quốc, vài năm gần đây nổi lên ba nhóm vụ việc đáng chú ý. Vụ thứ nhất: các đường dây “vàng bọc vonfram” ở cấp dân sự. Tháng 8/2026, cảnh sát Lạc Lăng, Đức Châu, Sơn Đông triệt phá được nhóm dùng trang sức bọc vàng, lõi vonfram để cầm cố vay tiền. Nhóm này lưu động qua hơn 10 thành phố, thực hiện hơn 40 vụ, với số tiền liên quan hơn 1 triệu NDT. Mánh lừa nằm ở vật lý: vonfram có mật độ gần vàng, vì vậy cân nặng và hình thức bên ngoài rất dễ qua mặt kiểm tra thông thường; lớp ngoài là vàng thật nên thử lửa cũng không phát hiện ngay. Chỉ khi cắt ra, lõi xám trắng bên trong mới lộ diện.
Vụ thứ hai lớn hơn nhiều: Kingold Jewelry ở Vũ Hán. Theo Caixin và Reuters, trong nhiều năm, doanh nghiệp này từng dùng ít nhất 83 tấn “vàng” làm tài sản thế chấp để vay khoảng 20 tỷ NDT. Khi chủ nợ kiểm định, một số thỏi bị phát hiện là hợp kim đồng mạ vàng. Đây không phải câu chuyện người dân mua vàng từ ngân hàng rồi bị lừa, vấn đề là doanh nghiệp dùng tài sản bảo đảm giả nhằm xuyên thủng quy trình tín dụng của các định chế tài chính.
Vụ thứ ba là vụ án Trương Thanh Dân tại Thiểm Tây và Hà Nam. Theo Tòa án Nhân dân Tối cao Trung Quốc, giai đoạn 2011–2016, Trương Thanh Dân cùng đồng phạm dùng vàng giả pha vonfram và vay thế chấp tại bốn tổ chức tài chính, gây thiệt hại hơn 2,7 tỷ NDT. Sau đó, khoảng 1,4 tỷ NDT được chuyển qua các kênh rửa tiền ra nước ngoài, một phần dùng mua 17 bất động sản tại Cyprus.
Gian lận vàng trong chuỗi lưu thông phương Tây
Ở phương Tây, gian lận vàng có hình thức tinh vi hơn nhưng không kém phần sắc lạnh. Năm 2012, Cơ quan Mật vụ Mỹ điều tra vụ các thỏi vàng PAMP Suisse (thương hiệu tinh luyện kim loại quý Thụy Sĩ) 10 ounce tại New York bị rút ruột và nhồi vonfram. Đây là vàng thật bị can thiệp: thỏi vàng có số seri hợp lệ, vỏ ngoài thật, nhưng phần lớn ruột bị thay bằng vonfram. Một báo cáo khác cũng nhắc đến thỏi Metalor 1 kg tại Anh bị khoan và nhồi vonfram.
Năm 2019, Reuters điều tra về vàng thật nhưng đóng dấu giả các nhà tinh luyện Thụy Sĩ. Ít nhất 1.000 thỏi kilobar trị giá khoảng 50 triệu USD, mang logo giả của các đơn vị kiểm định lớn bị phát hiện trong chuỗi lưu thông quốc tế (gồm cả kho của JPMorgan). Vấn đề ở đây không phải lõi đồng hay lõi vonfram mà ở nguồn gốc. Vàng có thể đạt độ tinh khiết cao, nhưng nếu nhãn hiệu kiểm định bị giả, nó có thể trở thành công cụ rửa vàng lậu, vàng xung đột, vàng từ khu vực bị trừng phạt hoặc không đạt chuẩn tuân thủ.
Không còn nằm ở vàng, điểm chung của các vụ việc này nằm ở hệ thống kiểm soát vàng. Gian lận thành công khi thị trường quá tin vào bốn biểu tượng: Trọng lượng, con dấu, giấy chứng nhận và quan hệ quen biết. Tuy nhiên trong tài chính hiện đại, cả bốn thứ này đều có thể bị làm giả hoặc bị khai thác.
Dữ liệu, kiểm định và trách nhiệm pháp lý
Với Việt Nam, bài học chính sách trước hết thuộc về cơ quan quản lý. Ngân hàng Nhà nước (NHNN) là cơ quan quản lý thống nhất hoạt động kinh doanh vàng theo Nghị định 24/2012/NĐ-CP; Nghị định 232/2025/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung nhiều điểm mới, trong đó có yêu cầu về giấy phép sản xuất vàng miếng, dữ liệu giao dịch, hóa đơn điện tử, kết nối thông tin với NHNN và trách nhiệm của tổ chức sản xuất vàng miếng đối với tiêu chuẩn, khối lượng, hàm lượng, bảo hành và lưu trữ dữ liệu sản phẩm.
Từ nền tảng này, Việt Nam nên phát triển ba lớp bảo vệ. Thứ nhất, xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về vàng miếng. Mỗi thỏi vàng cần có mã định danh duy nhất, gắn với nhà sản xuất, lô nguyên liệu, ngày sản xuất, trọng lượng, hàm lượng, điểm phân phối đầu tiên và lịch sử tái mua trong hệ thống chính thức. QR code chỉ là lớp ngoài, dữ liệu phải nằm trong hệ thống do cơ quan quản lý hoặc đơn vị được ủy quyền kiểm soát. Nếu một mã bị quét hàng chục lần ở nhiều địa điểm bất thường, hệ thống phải tự động cảnh báo.
Thứ hai, chuẩn hóa kiểm định theo cấp rủi ro. Với vàng miếng giá trị nhỏ, cần quy định cân, đo kích thước, kiểm tra bề mặt, hóa đơn và mã định danh cho giao dịch bán lẻ thông thường. Tuy nhiên, với vàng được sử dụng làm tài sản thế chấp, giao dịch tổ chức, giao dịch mua lại số lượng lớn, ngân hàng và doanh nghiệp phải dùng XRF, siêu âm, kiểm tra tỷ trọng chính xác, thậm chí lấy mẫu phá hủy theo xác suất. Bài học từ Kingold và Trương Thanh Dân cho thấy rất rõ: Nếu vàng đi vào bảng cân đối ngân hàng, kim loại này cần phải được kiểm định như tài sản tài chính, không phải như món hàng trang sức.
Thứ ba, tách rõ trách nhiệm giữa nhà sản xuất, đơn vị phân phối và đơn vị kiểm định. Nhà sản xuất vàng miếng phải chịu trách nhiệm pháp lý đến cùng về sản phẩm do bản thân phát hành. Ngân hàng hoặc doanh nghiệp bán vàng phải chịu trách nhiệm về nguồn hàng, hóa đơn, quy trình kiểm tra khi nhập và xuất kho. Đơn vị kiểm định phải được cấp phép, kiểm tra định kỳ, lưu vết kết quả, chịu trách nhiệm nếu cấp chứng thư sai hoặc khi bị giả mạo con dấu. Không thể để thị trường vận hành bằng câu “có thương hiệu lớn bảo đảm”.
Kênh phi chính thức và kỷ luật thẩm định
Bên cạnh đó, cần kiểm soát mạnh kênh phi chính thức. Các vụ việc ở Trung Quốc cho thấy thay vì đi thẳng từ ngân hàng ra thị trường, hàng giả thường đi qua sàn đồ cũ, nhóm kín, mạng xã hội, đại lý không phép và bao bì giả. Vì vậy, sàn thương mại điện tử phải có nghĩa vụ gỡ bỏ vàng miếng không rõ nguồn, chặn quảng cáo “vàng ngân hàng giá rẻ”, lưu dữ liệu người bán và phối hợp điều tra khi có dấu hiệu giả mạo thương hiệu.
Cuối cùng, vàng không miễn trừ khỏi quy trình thẩm định kỹ lưỡng. Tài sản càng được xã hội tin tuyệt đối, càng dễ bị tội phạm chọn làm công cụ lừa đảo. Trong thời đại con dấu, mã QR, chứng thư và bao bì đều có thể sao chép, niềm tin không thể nằm ở vẻ ngoài của thỏi vàng. Niềm tin phải nằm ở chuỗi kiểm soát: nguồn gốc rõ, dữ liệu thật, kiểm định độc lập, trách nhiệm pháp lý đủ nặng và quy trình đủ lạnh để không ai có thể dùng sự quen biết thay thế thẩm định.
shared via coin world,
