Khi hạ tầng trở thành mối nguy của thời đại khí hậu
10/08/26
 |
| Sông Rea chảy qua khu vực trọng điểm tại Digbeth, Birmingham, Anh. Ảnh: Christian Sayer |
Đập thủy điện, cầu đường, cảng biển, đường ống dầu, lưới điện, trung tâm dữ liệu và hệ thống cấp nước từng được xem là biểu tượng của tiến bộ. Tuy nhiên, trong thời đại băng tan, nước biển dâng, thời tiết cực đoan và bất bình đẳng sâu sắc, hạ tầng không chỉ phục vụ đời sống, đồng thời có thể giết người, tàn phá sinh thái và biến lợi ích công cộng thành tài sản của thị trường. Câu hỏi cấp bách không còn là xây thêm bao nhiêu, mà là xây cho ai, bằng cách nào và với cái giá nào.
Thảm họa từ con đập
Sáng sớm ngày 7/2, tại vùng chân núi Himalaya của Ấn Độ, trận lũ quét khổng lồ lao qua đập thủy điện Rishiganga, cuốn nước và bùn đá xuống sông Dhauliganga. Làng mạc, đường sá và cầu cống bị xóa sổ. Một tháng sau, hơn 70 thi thể được tìm thấy, trong khi ít nhất 100 người vẫn mất tích.
Sau đó, các nhà khoa học từ Viện Địa chất Himalaya Wadia bay trực thăng qua hiện trường và phát hiện sông băng trên đỉnh núi xa xôi dường như đã vỡ, đổ xuống sườn dốc, chặn dòng sông. Nước tích lại, rồi phá tung vật cản, gây ra trận lũ dữ bên dưới.
Đây không chỉ là tai nạn tự nhiên mà là hình ảnh thu nhỏ của thời đại hạ tầng tận thế: những công trình dựng lên để sản xuất điện, nối liền không gian và thúc đẩy phát triển nay đứng trước các lực khí hậu mà chính mô hình phát triển cũ góp phần tạo ra.
Những công trình ta chỉ thấy khi chúng sụp đổ
Hạ tầng thường vô hình khi vận hành tốt. Ta ít khi nghĩ về đường ống nước, cống ngầm, dây điện, cột viễn thông hay nhà máy xử lý chất thải. Chúng là “đồ nội thất” của đời sống hiện đại, âm thầm nâng đỡ mọi sinh hoạt hằng ngày. Chỉ khi nước máy nhiễm độc, lưới điện tê liệt sau bão, cầu sập hoặc đường ống rò rỉ, con người mới nhận ra mình phụ thuộc vào chúng đến mức nào.
Biến đổi khí hậu khiến sự phụ thuộc trở nên mong manh hơn. Nhiệt độ thất thường, bão mạnh, biển dâng, băng tan và tầng băng vĩnh cửu rã đông đều đe dọa cả những công trình vĩ đại lẫn những tiện ích bình thường nhất. Hạ tầng không còn là nền tảng ổn định của hiện đại, nó trở thành điểm nứt, nơi khủng hoảng khí hậu, bất bình đẳng xã hội và quyền lực kinh tế gặp nhau.
Hạ tầng từng là công cụ của đế quốc
Từ lâu, hạ tầng không chỉ phục vụ đời sống. Nó còn là công cụ tổ chức quyền lực. Kênh đào, đường sắt, hầm mỏ, cảng biển và xưởng đóng tàu từng thúc đẩy thương mại tư bản, nhưng cũng giúp các đế quốc châu Âu xâm chiếm, khai thác và di dời các cộng đồng bản địa. Ở nhiều thuộc địa châu Phi và châu Á, đường sắt do người Anh xây không nhằm kết nối dân cư, mà để chở tài nguyên từ mỏ nội địa ra biển. Khi không phục vụ khai thác nguyên liệu, chúng có thể trở thành tuyến vận chuyển quân đội. Kênh đào Suez và Panama xây bằng lao động cưỡng bức hoặc không được trả công đầy đủ, với cái giá là hàng nghìn sinh mạng.
Điều này nhắc ta rằng hạ tầng không bao giờ trung lập. Cây cầu, con đường hay đường ống luôn trả lời các câu hỏi chính trị: ai được đi qua, ai bị di dời, ai hưởng lợi, ai chịu rủi ro, ai quyết định, và ai bị loại khỏi bàn quyết định.
Biểu tượng độc lập và cái bóng của phát triển
Dẫu vậy, hạ tầng cũng từng là ngôn ngữ của giải phóng. Sau các cuộc cách mạng và phong trào chống thuộc địa, trường học, bệnh viện, đường sá, điện lực, sân bay, đập nước và hệ thống cấp thoát nước trở thành biểu tượng cụ thể của độc lập quốc gia. Liên Xô, Trung Quốc, Iran hậu cách mạng và nhiều nước hậu thuộc địa đều xem xây dựng hạ tầng là cách kiến tạo chủ quyền và nâng cao đời sống. Tuy nhiên, ngay cả trong các dự án mang danh cách mạng hay phát triển, lợi ích và tổn thất vẫn thường được phân bổ bất công. Những người bị ảnh hưởng nặng nhất hiếm khi được tham vấn. Chính sách nông nghiệp vội vã, các dự án đập lớn, nhà máy điện, đường ống hay quy hoạch đô thị tập trung có thể làm một số nhóm hưởng lợi, trong khi nhóm khác mất đất, mất sinh kế, thậm chí rơi vào nạn đói. Vấn đề không chỉ là thiếu kỹ thuật mà là thiếu dân chủ trong quá trình quyết định hạ tầng.
Mặt tối sinh thái của tăng trưởng
Bất kể hệ tư tưởng nào đứng sau, hầu hết hạ tầng lớn đều để lại dấu chân môi trường. Đập phá vỡ hệ sinh thái sông và làm suy kiệt đất. Nhà máy xi măng, điện than, đường ống dầu, mỏ khai thác, cống xả và trung tâm dữ liệu đều thải ô nhiễm, tiêu thụ năng lượng hoặc làm tổn thương đất, nước, không khí. Trong diễn ngôn phát triển, các tổn thất này thường được gọi nhẹ đi là “ngoại ứng tiêu cực”. Song trên thực tế, chúng có thể là bệnh tật, di dời, mất sinh kế, nước không uống được, không khí không thở nổi và hệ sinh thái bị phá vỡ. Hạ tầng vừa được ca ngợi như phương thuốc cho tăng trưởng, vừa là một trong những cỗ máy biến thiên nhiên thành tài sản để giao dịch.
Câu hỏi cần đặt ra là: liệu có thể xây những gì xã hội cần mà không biến đại dương, đất đai, bờ biển, không khí và nước uống thành một loại tài sản tài chính?
Vượt khỏi ám ảnh tăng trưởng
Theo lập luận của văn bản, bước tiến quan trọng là hạ bệ tăng trưởng kinh tế khỏi vị trí thước đo tối cao của phúc lợi xã hội và chính trị. Nếu mọi dự án đều được biện minh bằng tăng trưởng, thì tiêu thụ nhiều hơn, khai thác nhiều hơn và tài chính hóa nhiều hơn sẽ luôn thắng các giá trị khác.
Tư duy “giảm tăng trưởng” không có nghĩa từ bỏ đời sống tốt đẹp. Nó đặt câu hỏi ngược lại: làm sao bảo đảm sinh kế, y tế, giáo dục, tiện ích cơ bản, nước sạch và không khí sạch mà không buộc chúng vào trò chơi tổng bằng không của tăng trưởng vô hạn? Điều này đòi hỏi giảm tiêu thụ nhiên liệu hóa thạch, thu hẹp các quy trình tạo rác thải và chống lại xu hướng biến mọi khía cạnh đời sống thành tài sản tài chính.
Hạ tầng phải thuộc về công chúng
Hạ tầng công bằng phải có tính tái phân phối. Nó không thể làm giàu cho nhóm nhỏ trong khi xã hội hóa rủi ro cho cộng đồng. Các mô hình đối tác công – tư thường hứa hẹn hiệu quả, nhưng có thể để lợi nhuận chảy về các tập đoàn, còn chi phí dài hạn và hậu quả của quy hoạch tồi thì đổ lên ngân sách và người dân.
Hạ tầng phải được quy hoạch với sự tham gia của người chịu tác động trực tiếp. Từ Beirut đến các vùng khai thác khoáng sản, từ hệ thống điện ở Lebanon đến các mạng viễn thông tư nhân, bất bình đẳng hạ tầng thường lặp lại bất bình đẳng xã hội có sẵn: người nghèo, cộng đồng bản địa, nhóm yếu thế và cư dân ngoại vi chịu thiệt nhiều nhất, nhưng có ít tiếng nói nhất. Trong thời đại khí hậu bất ổn, hạ tầng không thể chỉ là bê tông, thép, đường ống và vốn đầu tư. Nó phải là cam kết dân chủ: lợi ích không bị tư hữu hóa, rủi ro không bị đẩy cho công chúng, và đất, nước, không khí không bị hy sinh cho những bảng cân đối kế toán.
Nếu hạ tầng muốn phục vụ công chúng và gìn giữ thế giới cho các thế hệ sau, nó phải được xây bằng những quy trình cởi mở hơn, bình đẳng hơn và quyết liệt hơn về môi trường. Nếu không, những công trình từng được xem là biểu tượng của tiến bộ sẽ ngày càng giống các đài tưởng niệm cho mô hình phát triển tự nuốt lấy mình.
shared via noemamag,
