Ai thật sự sở hữu World Cup?
20/07/26
World Cup 2026 khép lại như sự kiện thể thao lớn nhất hành tinh, nhưng đằng sau bóng đá là cỗ máy kinh doanh tinh vi. FIFA không chỉ bán vé, bản quyền truyền hình hay tài trợ. Tổ chức bán quyền tiếp cận sự chú ý của hàng tỷ người, đổi lấy các độc quyền thương mại, ưu đãi thuế và những nhượng bộ pháp lý từ nước chủ nhà. Lợi ích chảy về FIFA và các đối tác toàn cầu; chi phí, hạ tầng, an ninh và luật lệ ở lại với thành phố đăng cai.
Kỳ World Cup khác thường
Năm 2018, ngay từ khi được trao quyền đăng cai, World Cup 2026 định hình là giải đấu chưa từng có: ba nước chủ nhà, 16 thành phố, 48 đội tuyển và năm tuần thi đấu; được dự báo là kỳ World Cup tạo phát thải lớn nhất trong lịch sử gần một thế kỷ của giải, đồng thời là kỳ đầu tiên nước chủ nhà ném bom đội tuyển đối thủ, khi Mỹ tham chiến với Iran chỉ hai tháng sau khi Chủ tịch FIFA Gianni Infantino trao cho Tổng thống Donald Trump “Giải Hòa bình” đầu tiên của FIFA. Tuy nhiên, điểm mới quan trọng hơn nằm ở quan hệ giữa FIFA và nhà nước chủ nhà. Chưa từng có chính phủ nước chủ nhà nào điều hành chiến dịch World Cup từ văn phòng nguyên thủ như Mỹ năm 2026. Ngày 7/3/2025, tại Nhà Trắng, ông Trump ký sắc lệnh lập “White House Task Force on the FIFA World Cup 2026”, do chính ông làm chủ tịch, Phó tổng thống JD Vance làm phó chủ tịch. FIFA cũng bỏ mô hình ủy ban tổ chức địa phương quen thuộc. Thay vào đó, tổ chức vận hành giải qua các công ty con, làm việc trực tiếp với thành phố chủ nhà và sát cánh với lực lượng đặc nhiệm Nhà Trắng. FIFA kiểm soát truyền thông, tài trợ và doanh thu vé; thành phố chịu chi phí an ninh, giao thông và an toàn cho người hâm mộ. Hoạt động của giải được điều phối từ văn phòng mới của FIFA trong Trump Tower, nơi tổ chức nói bản thân trả “giá thuê thị trường”.
Công thức Dassler
Để hiểu World Cup hiện đại, phải quay lại thập niên 1970. Horst Dassler, người thừa kế Adidas, được xem là cha đẻ của tài trợ thể thao, nhận ra khoản tiền lớn trong bóng đá không nằm ở việc bán giày cho cầu thủ, mà ở việc kiểm soát các liên đoàn điều hành môn thể thao. Năm 1974, João Havelange của Brazil giành ghế chủ tịch FIFA với lời hứa mở rộng World Cup từ 16 lên 24 đội và đưa tiền phát triển đến các liên đoàn châu Phi, châu Á. FIFA không đủ tiền cho lời hứa, nên Havelange dựa vào Dassler để kéo Adidas và Coca-Cola thành nhà tài trợ chính.
Từ World Cup 1978 tại Argentina, FIFA bắt đầu bán quyền quảng cáo theo gói độc quyền từng ngành hàng: đồ thể thao, đồ uống có cồn, thẻ thanh toán. Mô hình không chỉ tạo doanh thu quảng cáo, mà còn loại đối thủ khỏi sân chơi. Đây là lý do Pepsi không quảng cáo tại World Cup từ năm 1978, còn Adidas thiết kế mọi quả bóng thi đấu suốt gần nửa thế kỷ. Bản quyền truyền hình đi theo con đường tương tự. Trước đây, FIFA bán quyền cho Liên minh Phát thanh Truyền hình châu Âu, tức EBU, với giá như thể World Cup là hàng hóa công cộng. Ba kỳ World Cup thập niên 1990 đem về khoảng 310 triệu USD bản quyền truyền hình toàn cầu. Tuy nhiên, năm 1996, FIFA bán gộp World Cup 2002 và 2006 cho Kirch và ISL, với giá 2,8 tỷ CHF Thụy Sĩ, tăng khoảng 1.000% mỗi giải so với CHF 1998.
Cỗ máy quảng cáo toàn cầu
World Cup là tài sản truyền thông hiếm có: sự kiện lặp lại đều đặn, có khán giả toàn cầu và sức hút gần như tôn giáo. Khoảng 51% dân số thế giới tự nhận là người hâm mộ bóng đá. Trận chung kết Qatar 2022 giữa Argentina và Pháp ước tính có 1,42 tỷ người xem. Chung kết 2026 được tin là sẽ vượt xa con số đó. Chính sự chú ý này khiến World Cup trở thành tài sản được các công ty và nhà nước tranh giành. FIFA thu 5,7 tỷ USD trong chu kỳ Qatar 2022 và kỳ vọng hơn gấp đôi ở World Cup 2026, với doanh thu ước tính kỷ lục 13 tỷ USD. Năm 2024, FIFA tạo thêm hạng tài trợ mới, “Major Worldwide Partner”, và vị trí đầu tiên thuộc về Saudi Aramco, công ty dầu mỏ lớn nhất thế giới, với thỏa thuận được cho là khoảng 100 triệu USD mỗi năm trong bốn năm.
Cơ hội quảng cáo cũng được mở rộng. World Cup 2026 có các khoảng nghỉ uống nước bắt buộc vì nắng nóng và độ ẩm ở một số sân. Dù các quãng nghỉ này quá ngắn để làm mát cầu thủ thực sự, chúng lại tạo thêm chỗ cho quảng cáo. Fox được dự báo thu 250 triệu USD từ các cơ hội này. Cùng lúc, streaming thay đổi cách bán khán giả. Ở Brazil, FIFA thuê LiveMode Serviços Digitais, công ty truyền thông được quỹ cổ phần tư nhân hậu thuẫn, để bán bản quyền. LiveMode bán quyền cho CazéTV, chính công ty họ đồng sở hữu, trong liên minh với YouTube. Đây là lần đầu tiên trong ký ức hiện đại Globo không kiểm soát phát sóng World Cup ở Brazil. Sự trỗi dậy của cá cược thể thao càng làm mô hình mới thêm sinh lợi.
Chủ nhà thua, FIFA thắng
Kinh tế thuần túy không giải thích được vì sao các nước vẫn muốn đăng cai. Kể từ 1966, trong 14 kỳ World Cup gần nhất, có 12 kỳ gây lỗ tài chính cho nước chủ nhà. Ba kỳ gần nhất có tỷ suất hoàn vốn trung bình âm 31%. Ngay cả World Cup 1994 ở Mỹ, thường được nhớ như thắng lợi thương mại, cũng thấp hơn dự báo từ 5,5 – 9,3 tỷ USD.
Lý do là các nước chủ nhà thường theo đuổi mục tiêu khác: vị thế quốc tế, hiện đại hóa đô thị, uy tín chính trị hoặc lợi ích cho mạng lưới thân hữu. Nam Phi 2010 và Brazil 2014 dùng World Cup như màn trình diễn phát triển và tín nhiệm, nhưng phần lớn lợi ích vào tay các nhà thầu và liên minh đô thị, trong khi sân vận động “voi trắng” tiếp tục đè lên ngân sách. Nga 2018 và Qatar 2022 xem đăng cai như công cụ nâng vị thế trong trật tự địa chính trị mới. Qatar chi khoảng 220 tỷ USD trước giải 2022, coi đó là khoản đầu tư vào danh tiếng quốc gia.
Cái giá của nhượng bộ
Sau khi được chọn, nước chủ nhà và FIFA ký Host City Agreement, tức thỏa thuận thành phố chủ nhà. Đây không chỉ là tài liệu hậu cần; nó có thể yêu cầu luật mới về thương mại, tiếp thị, miễn thuế, an ninh, cảnh sát và cơ chế xử lý tranh chấp. FIFA giữ phần lớn doanh thu thương mại; chủ nhà chịu chi phí sân bãi, an ninh và chuẩn bị. FIFA là hiệp hội phi lợi nhuận theo luật Thụy Sĩ và không nộp thuế trên doanh thu World Cup. Các công ty con có thể chịu thuế địa phương, vì vậy lựa chọn chủ nhà một phần phụ thuộc vào mức ưu đãi mà chính phủ sẵn sàng cấp.
Brazil là ví dụ rõ nhất. Luật World Cup 2012 của nước này trao cho FIFA và đối tác hàng loạt ưu đãi thuế, độc quyền thương mại quanh sân vận động và bảo vệ pháp lý. Từ năm 2003, luật cũng đảo ngược lệnh cấm bán rượu trong sân, vốn áp dụng để hạn chế bạo lực chết người, vì Budweiser, nhà tài trợ lâu năm của FIFA, cần bán bia. Theo Jérôme Valcke, tổng thư ký FIFA: đồ uống có cồn là một phần của World Cup và “không thể thương lượng”. Nga, Qatar, Mexico và các bang Mỹ cũng phải nhượng bộ thuế. Missouri, Georgia và Florida miễn thuế bán vé World Cup theo điều kiện của FIFA. Georgia có thể mất tới 25 triệu USD doanh thu, Florida khoảng 7,4 triệu USD từ các trận ở Miami, Missouri khoảng 1,9 triệu USD cho mỗi trận ở Kansas City. Chicago, thành phố lớn thứ ba nước Mỹ, từ chối đăng cai vì lo bị đẩy vào nợ.
Vé, chính trị và quyền lực nhà nước
World Cup 2026 còn đưa giá vé lên tầm mới. FIFA áp dụng định giá linh hoạt kiểu hàng không. Vé đắt nhất cho chung kết ban đầu là 6.730 USD, rồi lên 10.990 USD vào các đợt bán mùa xuân. Trên nền tảng bán lại của FIFA, nơi tổ chức thu 15% từ cả người mua lẫn người bán, một số ghế được rao ở mức sáu, thậm chí bảy chữ số. FIFA nói đây là “giá thị trường” của nền kinh tế giải trí Mỹ. Tuy nhiên, các nhóm cổ động viên châu Âu gọi đây là sự phản bội người hâm mộ. Đến tháng 5/2026, tổng chưởng lý New York và New Jersey đã mở điều tra về hoạt động bán vé của FIFA.
Với ông Trump, World Cup còn là công cụ chính trị. Giải diễn ra trong lúc ông tiến hành chiến tranh thương mại với chính hai nước đồng chủ nhà. Khi được hỏi về căng thẳng này, ông nói “căng thẳng là điều tốt, nó làm mọi chuyện hấp dẫn hơn”. Giải đấu được quảng bá bằng khẩu hiệu “Football Unites the World” trở thành công cụ đòn bẩy của chủ nhà quyền lực nhất.
Từ biển quảng cáo đến quyền sở hữu
FIFA bước vào giai đoạn mới. Ả rập Saudi không chỉ mua quảng cáo thông qua Aramco. Quỹ đầu tư công Saudi, PIF, còn gián tiếp hậu thuẫn DAZN, đơn vị mua bản quyền Club World Cup mở rộng với giá khoảng 1 tỷ USD. Sau đó FIFA trao World Cup 2034 cho Ả rập Saudi, ứng viên duy nhất, sau khi thiết kế lịch đăng cai khiến chỉ châu Á và châu Đại Dương đủ điều kiện.
Nửa thế kỷ trước, Belisario Betancur, tổng thống Colombia trả lại World Cup 1986 vì đất nước không có thời gian phục vụ “những điều xa xỉ của FIFA”. Đến 2034, quốc gia không chỉ phục vụ World Cup mà gần như sở hữu: nhà tài trợ, nhà tài chính, chủ nhà và đối tác chính trị của cỗ máy bóng đá toàn cầu.
shared via phenomenalworld,
