Ai được cứu trong cuộc chuyển đổi xanh của Brazil?
28/05/26
 |
| Nhà máy của BYD tại Bahia. |
Năm 2023, khu liên hợp công nghiệp Camaçari ở bang Bahia, Brazil, thu hút sự chú ý toàn cầu sau khi BYD thông báo nơi đây sẽ đặt nhà máy lớn nhất của hãng xe điện này bên ngoài Trung Quốc. Năm 1978, Camaçari xây dựng khu liên hợp hóa dầu quy hoạch đầu tiên của Brazil, từng giữ vai trò trung tâm trong dự án phát triển công nghiệp quốc gia đến cuối thập niên 1980.
Trong nhiều thập niên, khu phức hợp này tạo việc làm, đào tạo lao động và hình thành nền tảng sản xuất quan trọng ở vùng Đông Bắc Brazil. Nhưng từ thập niên 1990, khi Brazil mở cửa thương mại và cạnh tranh nước ngoài gia tăng, Camaçari bắt đầu suy yếu. Đầu thập niên 1990, nơi đây có hơn 30.000 việc làm trực tiếp; đến cuối thập niên này, con số chỉ còn hơn 10.000.
Sang thế kỷ 21, ngành ô tô mở ra chu kỳ mới. Trong thập niên 2000, Ford đặt nhà máy tại Camaçari nhưng đóng cửa năm 2021 sau 20 năm vận hành. Giờ đây, nhà máy BYD được xây trên chính khu đất cũ của Ford, trên đại lộ mang tên Henry Ford. Biểu tượng của công nghiệp hóa truyền thống Brazil đang được kỳ vọng trở thành trung tâm công nghiệp xanh, với xe điện và năng lượng tái tạo.
Cơ hội xanh và vai trò của nhà nước
Theo Alfredo Santos, Tổng thư ký CUT-Bahia và đại diện công đoàn ngành hóa chất – hóa dầu, lịch sử Camaçari cho thấy công nghiệp hóa Brazil luôn cần vai trò mạnh của nhà nước. Khu liên hợp này được xây dựng theo mô hình gồm vốn tư nhân trong nước, vốn đa quốc gia và vốn nhà nước Brazil. Hiện nay, các doanh nghiệp mới, gồm cả công ty Trung Quốc vào Camaçari, vẫn nhận hỗ trợ từ Ngân hàng Phát triển Brazil.
Điều này cho thấy thị trường tự thân không tạo ra công nghiệp hóa quy mô lớn. Nhà nước luôn đứng phía sau bằng vốn, hạ tầng, ưu đãi và chính sách. Vì vậy, câu hỏi không chỉ là BYD hay các doanh nghiệp Trung Quốc đem đến bao nhiêu vốn, vấn đề là Brazil đòi hỏi được gì để đổi lại các khoản hỗ trợ ấy.
Ngành hóa dầu Brazil hiện đối mặt với khủng hoảng lớn. Camaçari khó cạnh tranh quốc tế vì chi phí trong nước cao hơn các chuỗi sản xuất hiện đại dựa trên khí đốt. Ngành phân bón là ví dụ rõ. 85% lượng phân bón phục vụ nông nghiệp Brazil phải nhập khẩu. Chuỗi nhựa nhiệt dẻo cũng nhập khoảng một nửa nguyên liệu đầu vào.
Trong bối cảnh đó, sự xuất hiện của BYD và các doanh nghiệp năng lượng tái tạo được xem là cơ hội hồi sinh Camaçari. Bahia hiện là bang sản xuất nhiều điện gió và điện mặt trời nhất Brazil. Khi công bố dự án trên khu đất cũ của Ford, BYD hứa đưa các khâu giá trị gia tăng cao của chuỗi xe điện đến Camaçari, gồm cả nghiên cứu – phát triển, đồng thời tạo hàng nghìn việc làm. Lãnh đạo BYD khu vực châu Mỹ từng nói muốn biến nơi này thành “Thung lũng Silicon của Brazil”.
Nhưng từ góc nhìn công đoàn, lời hứa này chưa thành hiện thực. Santos cho rằng hiện nay các công ty mới chủ yếu hoạt động như cơ sở lắp ráp. Các khâu có giá trị cao, như sản xuất pin, xử lý lithium hay sản xuất linh kiện nhựa cho ô tô, vẫn chưa thật sự nằm ở Bahia.
Trợ cấp phải đi kèm đối ứng
Quá trình thu hút BYD đến Bahia đi kèm nhiều hỗ trợ của nhà nước. Từ năm 2024, chính quyền bang miễn thuế sở hữu xe cơ giới cho xe điện. BYD cũng nhận ưu đãi liên quan đến việc sử dụng khu đất cũ của Ford và được tài trợ từ Ngân hàng Phát triển Brazil.
Với Santos, nếu BYD chỉ lập nhà máy lắp ráp, lợi ích quốc gia sẽ rất hạn chế. Nhưng nếu nhà nước yêu cầu trong thời hạn nhất định, công ty phải xử lý lithium tại Brazil, sản xuất pin trong nước, dùng ngành công nghiệp địa phương để làm linh kiện và đưa nhiều mắt xích của chuỗi sản xuất vào Brazil, dự án sẽ có ý nghĩa hoàn toàn khác.
Ông nhắc lại bài học từ chính sách nội địa hóa trong ngành dầu khí, từng yêu cầu các nhà cung cấp cho Petrobras phải có tỷ lệ máy móc sản xuất tại Brazil. Chính sách này từng giúp hồi sinh ngành đóng tàu. Sau năm 2016, khi yêu cầu nội địa hóa bị bỏ, ngành này suy yếu.
Theo Santos, nếu dự án công nghiệp hóa không yêu cầu đối ứng từ đầu tư nước ngoài, Brazil sẽ chỉ phục vụ chính sách công nghiệp của nước khác. Không doanh nghiệp nào mở rộng ra nước ngoài vì lòng vị tha. Nhà đầu tư luôn tìm lợi ích riêng. Vấn đề là Brazil đòi hỏi gì để khoản đầu tư đó cũng phục vụ lợi ích quốc gia.
Việc làm xanh không thể dựa trên lao động bấp bênh
Với phong trào công đoàn Bahia, vấn đề lớn nhất trong tái công nghiệp hóa xanh là ai phải trả giá cho quá trình chuyển đổi. Santos cảnh báo nhiều ngành được gọi là bền vững hiện có điều kiện lao động bấp bênh nhất. Nếu biodiesel có chi phí sản xuất cao hơn diesel nhưng vẫn phải cạnh tranh về giá, khoản chênh lệch không thể được bù bằng cách ép điều kiện lao động xuống thấp hơn.
Ông cho rằng nghịch lý này không chỉ có ở Brazil. Các ngành công nghiệp cũ, dù gây ô nhiễm hơn, thường là nơi có điều kiện lao động tốt hơn. Trong khi đó, một số chuỗi sản xuất xanh dựa vào lao động rẻ, phi chính thức hoặc dễ tổn thương.
Xe điện cũng đặt ra câu hỏi tương tự. Do công nghệ đơn giản hơn xe động cơ đốt trong, ngành này tạo ít việc làm hơn. Xe điện chủ yếu gồm thân xe, pin và động cơ, trong khi xe xăng cần nhiều linh kiện hơn và kéo theo nhiều nhà máy phụ trợ. Nếu Brazil chỉ làm phần lắp ráp, số việc làm và giá trị lan tỏa sẽ thấp hơn nhiều so với lời hứa công nghiệp hóa.
Chuyển đổi công bằng cho người lao động
Bahia hiện là bang sản xuất nhiều điện gió và điện mặt trời nhất Brazil. Nhưng theo Santos, bang này về cơ bản đang “xuất khẩu gió” cho miền Nam và Đông Nam mà không nhận được bù đắp tương xứng cho các cộng đồng nơi đặt trang trại gió và tấm pin mặt trời. Các phần tạo nhiều việc làm hơn, như sản xuất turbine, tấm quang điện và linh kiện bảo trì, không nằm ở Bahia.
Điều đó tái hiện mô hình bất bình đẳng giữa trung tâm và ngoại vi, lần này ngay bên trong Brazil. Vùng Đông Bắc có nguy cơ bị giảm vai trò cung cấp năng lượng sạch và tín chỉ carbon, trong khi các khâu công nghệ cao, lương tốt và tạo nhiều giá trị vẫn nằm ở những trung tâm phát triển hơn.
Phong trào công đoàn không phản đối công nghiệp xanh. Ngược lại, họ ủng hộ chuyển đổi năng lượng, nhưng cho rằng quá trình này phải có tài trợ của nhà nước và điều kiện ràng buộc rõ ràng với doanh nghiệp. Nhà nước phải trả chi phí chuyển đổi. Việc làm mới phải có số lượng, chất lượng, lương và điều kiện lao động bằng hoặc tốt hơn các giai đoạn công nghiệp hóa trước.
Thông điệp của Santos rất rõ ràng, hành tinh không thể chờ đợi, chuyển đổi năng lượng phải diễn ra. Nhưng người lao động cũng là một phần của môi trường. Nếu quá trình chuyển đổi hy sinh người lao động để làm cho ngành xanh trở nên khả thi về kinh tế, cần đặt ra vấn đề là cuối cùng cuộc chuyển đổi ấy đang cứu ai?
shared via phenomenalworld,
