Vì sao doanh nghiệp Mỹ đang nhượng bộ Trump?
02/10/25
Tối thứ Ba, Jimmy Kimmel xuất hiện trở lại trên sóng truyền hình. Với nhiều người Mỹ lo ngại sự can thiệp của chính quyền, đây giống như một cái thở phào.
Tuy nhiên, cái giá đằng sau sự trở lại này phức tạp hơn. Disney – công ty chủ quản của Kimmel – lẽ ra không nên cúi đầu trước sức ép của Nhà Trắng. Và dẫu lãnh đạo doanh nghiệp Mỹ cuối cùng có đứng ra phản đối, thì sự chậm trễ và lưỡng lự cho thấy xu hướng đáng lo ngại: giới kinh doanh không còn đủ khả năng hay ý chí để chống lại sự lạm quyền từ Tổng thống Donald Trump.
Thực tế tám tháng đầu nhiệm kỳ đã chứng minh: việc Disney “nhượng bộ” chỉ là lát cắt bề mặt của xu hướng sâu rộng hơn.
Những cái “cúi đầu” nối tiếp
Ngay từ đầu nhiệm kỳ, khi Trump ký sắc lệnh nhằm vào một hãng luật lớn, công ty này ban đầu phản ứng quyết liệt bằng kiện tụng, thậm chí kéo theo ý định liên minh với các hãng khác. Nhưng chỉ một tháng sau, chín công ty luật hàng đầu đã nhanh chóng “thỏa hiệp” với Nhà Trắng.
Trên phố Wall, nhiều CEO từng cảnh báo về nguy cơ Tổng thống đe dọa sa thải Chủ tịch Cục Dự trữ Liên bang (Fed). Song, khi Trump thực sự cách chức một Thống đốc Fed với cáo buộc gian lận thế chấp mà vị này bác bỏ thì giới tài chính gần như im lặng.
CBS cũng từng chống trả. Khi bị Trump kiện 10 tỷ USD (sau tăng lên 20 tỷ USD) chỉ vì chỉnh sửa thông thường một cuộc phỏng vấn, các nhà báo CBS vẫn cứng rắn, thậm chí trên số 60 Minutes ngày 4/5 họ mời một luật sư dân chủ so sánh Tổng thống với “ông trùm mafia”. Nhưng rồi hai tháng sau, công ty mẹ của CBS vẫn chọn dàn xếp.
Từ truyền thông, luật pháp đến tài chính, mẫu số chung là gì?
Nỗi sợ và sự tan rã của tinh thần tập thể
Dennis Kelleher, cựu luật sư doanh nghiệp và hiện là lãnh đạo tổ chức Better Markets, nói thẳng: “Thật kinh ngạc khi những ông trùm tỷ USD lại hèn nhát đến thế. Nếu họ còn cúi đầu trước việc can thiệp vào Fed, thì chẳng có lý do gì để tin họ sẽ bảo vệ bất kỳ nguyên tắc nào khác.”
Nhưng ngoài nỗi sợ, còn một yếu tố sâu xa hơn: sự tan rã của văn hóa “hành động tập thể” từng định hình giới kinh doanh Mỹ.
Mark Mizruchi, giáo sư xã hội học Đại học Michigan, nhấn mạnh: “Nếu các công ty cùng chống lại, Tổng thống không thể làm gì được, bởi điều đó có thể làm chao đảo cả nền kinh tế. Nhưng ngày nay, ai cũng chỉ lo phần mình.”
Thời vàng son của giới tinh hoa doanh nghiệp
Thập niên 1950–1960, thế giới doanh nghiệp Mỹ mang tính “câu lạc bộ khép kín”. Các hội đồng quản trị ngân hàng lớn là nơi quy tụ CEO từ nhiều ngành, tạo thành mạng lưới cùng chia sẻ quyền lực và tầm nhìn.
Những bàn tròn đó không chỉ bàn chuyện lợi nhuận. Họ thúc đẩy Keynesianism trong nước, chống Cộng sản ở nước ngoài và đặt ưu tiên cao nhất là duy trì trật tự xã hội. Các tổ chức như Ủy ban Phát triển Kinh tế (CED) đóng vai trò kiến tạo chính sách lớn, từ Kế hoạch Marshall tới khuyến nghị chính phủ chi tiêu để kiềm chế suy thoái.
Biểu tượng của thời kỳ này là John McCloy – chủ tịch Chase Manhattan Bank, quỹ Ford Foundation và Hội đồng Quan hệ Đối ngoại – được mệnh danh “chủ tịch của toàn bộ establishment”.
Dù giới này đầy tính elitist, phân biệt chủng tộc và giới tính, họ vẫn xem mình hành động vì lợi ích quốc gia.
Sự trỗi dậy của “chủ nghĩa cổ đông”
Đến thập niên 1970, trật tự đó sụp đổ. Lạm phát, cạnh tranh toàn cầu và biến động xã hội làm lung lay lợi nhuận và cấu trúc cũ. Các nhà tư tưởng bảo thủ như thẩm phán Tối cao Lewis Powell kêu gọi giới doanh nghiệp chống can thiệp của chính phủ, thúc đẩy làn sóng tự do hóa trong hàng không, truyền thông, viễn thông, tài chính.
Lý thuyết mới từ Milton Friedman (Chicago) và Michael Jensen (Rochester) định hình “tôn chỉ cổ đông”: lợi ích cổ đông là tối thượng. Giải pháp: gắn lương thưởng CEO với giá cổ phiếu.
Hệ quả: nếu cổ phiếu yếu kém, doanh nghiệp lập tức trở thành mục tiêu thâu tóm. Thập niên 1980 chứng kiến gần 1/3 công ty Fortune 500 biến mất – phần lớn vì bị thâu tóm thù địch. Thời gian trung bình tại vị của CEO Fortune 500 từ hơn 9,5 năm (đầu thập niên 1980) giảm xuống 7 năm (2002) và tiếp tục duy trì mức này.
Kết quả hai mặt: kinh tế Mỹ năng động, tiêu dùng hưởng lợi, sáng tạo bùng nổ; nhưng cũng khiến CEO ám ảnh ngắn hạn, “đá chân” nhau thay vì đoàn kết.
Từ tập thể sang cá nhân hóa quyền lực
Sự thay đổi thể hiện rõ ở Washington. Trước đây, phần lớn vận động hành lang được tiến hành qua hiệp hội ngành. Nhưng đến năm 1998, trung bình mỗi ngành đã chi 63% ngân sách lobby cho đội riêng, thay vì hiệp hội. Đến năm 2012, con số đó tăng lên 71% (theo nghiên cứu của Lee Drutman).
Ông Drutman nhận định: “Áp lực lợi nhuận quý này qua quý khác biến thành cuộc chạy đua vũ trang trong việc giành ưu thế từ chính phủ.”
Khi tính tập thể biến mất, doanh nghiệp trở thành mục tiêu dễ chia rẽ và Trump tận dụng điều đó.
Quyền lực nhiều, nhưng cũng mong manh hơn bao giờ hết
Ngân hàng Mỹ quản lý hàng nghìn tỷ USD tài sản, nhưng phải cạnh tranh gay gắt với quỹ đầu cơ, PE, công ty quản lý tài sản, công ty bảo hiểm “giả ngân hàng”. Giờ đây, còn thêm thách thức từ fintech và tiền mã hóa.
Drutman bình luận: “Nếu tôi là ngân hàng đầu tư truyền thống, phản xạ đầu tiên là muốn tiền mã hóa được quản lý nghiêm. Nhưng nếu không thể, phản xạ thứ hai là: làm sao biến nó thành lợi thế cho mình?”
Giới luật sư từng ổn định với vài chục hãng luật hàng đầu. Nhưng nay, họ tranh giành nhân sự chủ chốt với mức lương “khủng”. Để giữ chân khách hàng và đối tác, nhiều hãng chọn thỏa hiệp với chính quyền thay vì đối đầu.
Big Tech thì chạy đua AI, đám mây, thiết bị và thị trường Trung Quốc. Ngay sau bầu cử, các ông lớn Thung lũng Silicon thi nhau “xếp hàng” diện kiến Trump. Khi Tổng thống yêu cầu “nộp cống” để đổi lấy quyền tiếp cận thị trường Trung Quốc, họ gần như không phản kháng.
Câu chuyện truyền thông: từ kiêu hãnh tới áp lực cổ phiếu
Thập niên 1960, NBC và CBS từng chống trả Phó Tổng thống Spiro Agnew khi ông công kích quyền lực “độc quyền” của họ. Ngay cả Tổng thống Lyndon Johnson cũng từng than phiền: “Chúng to đến mức tưởng như sở hữu cả đất nước.”
Nhưng trong kỷ nguyên “giá cổ phiếu là trên hết”, cha đẻ của ABC (Disney) và CBS (Paramount) đã suy yếu. Cả hai mất hàng chục tỷ USD vốn hóa trong bốn năm gần đây, bị bào mòn bởi Netflix và Amazon.
Không ngạc nhiên khi Disney “đưa Kimmel lên sóng lại” sau khi chứng kiến cổ phiếu lao dốc, khách hàng hủy thuê bao streaming. Động cơ tài chính đã lấn át mọi giá trị dân chủ.
shared via nytimes,
