Vì sao giá xăng tăng nhanh nhưng giảm chậm?
21/04/26
 |
| Giá dầu tăng vọt trong những tuần gần đây lên mức cao nhất kể từ năm 2022. Ảnh: Simon Simard/The New York Times |
Khi giá dầu leo thang, các cây xăng thường không thể lập tức chuyển hết chi phí sang người tiêu dùng. Nhưng khi giá đầu vào hạ xuống, họ lại có xu hướng giữ giá cao thêm một nhịp để lấy lại phần biên lợi nhuận đã mất. Đó không chỉ là câu chuyện của dầu mỏ. Nó còn là câu chuyện của tâm lý, cấu trúc bán lẻ và quyền lực thị trường.
Người tiêu dùng thường bực bội với giá xăng: leo như tên bắn, nhưng đi xuống như thể bị kéo ghì lại. Mỗi đợt biến động địa chính trị, từ chiến tranh tới gián đoạn nguồn cung, lại khiến cảm giác ấy tăng thêm. Trong mắt người lái xe, hiện tượng này dễ được hiểu thành lòng tham. Trong thực tế, câu chuyện phức tạp, dù không vì thế mà dễ chịu hơn.
Giá xăng tăng nhanh vì cú sốc dầu thô và nhiên liệu bán buôn truyền xuống nhanh chóng qua chuỗi cung ứng. Nhưng giá xăng giảm chậm vì tầng bán lẻ, nơi người tiêu dùng trực tiếp mua hàng, không vận hành như ống dẫn trung tính. Ở đó có áp lực dòng tiền, tâm lý khách hàng, cạnh tranh địa phương, doanh thu cửa hàng tiện lợi và cấu trúc thị trường ngày càng tập trung hơn. Nói cách khác, giá xăng không chỉ phản ánh giá dầu. Nó phản ánh cách hàng nghìn người bán lẻ ứng xử với biến động.
Giá bán buôn tăng, cây xăng bị kẹp giữa
Alex Weatherall, chủ cây xăng tại Sherborn, bang Massachusetts, là hình ảnh thu nhỏ cho thế lưỡng nan đó. Giá bán buôn mà ông phải trả tăng gần 40% chỉ trong vài tuần, từ 2,398 USD lên 3,347 USD/gallon. Một chuyến bơm đầy bể chứa ngốn gần 40.000 USD. Nhưng giá xăng bán lẻ tại trạm chỉ tăng khoảng 34%, từ 2,899 USD lên 3,879 USD/gallon. Khoảng chênh ấy nói lên điều quan trọng: trong lúc giá đi lên, cây xăng thường không thể tăng đủ nhanh để tự bảo vệ biên lợi nhuận. Nếu tăng quá tay, họ có nguy cơ mất khách vào tay đối thủ gần đó. Mất khách xăng đồng nghĩa mất luôn doanh thu ở cửa hàng tiện lợi và quầy ăn uống đi kèm.
Đó là lý do chủ cây xăng thường ghét giá tăng vọt không kém khách hàng. Họ phải bỏ ra lượng tiền mặt lớn hơn để nhập hàng, chịu thêm phí thẻ tín dụng vì giá trị giao dịch lớn lên, trong khi không chắc có thể chuyển hết chi phí sang người mua. Khi giá leo nhanh, cây xăng thường bị siết ở “đầu trước” của chu kỳ.
Giá hạ, tâm lý khách hàng thay đổi
Ở chiều đi xuống, trò chơi lại khác. Lúc đó, các chủ trạm có cơ hội giành lại phần biên lợi nhuận bị mài mòn trong giai đoạn tăng giá. Và hành vi tiêu dùng giúp họ làm điều đó dễ hơn.
Người lái xe thường neo kỳ vọng vào mức giá tuần trước. Vì vậy, nếu chi phí đầu vào giảm 20 cent mà cây xăng chỉ hạ giá 5 hay 10 cent, người tiêu dùng vẫn có cảm giác đang nhận “một món hời” so với mặt bằng họ vừa trải qua. Khi giá đi xuống, họ ngừng tìm kiếm gắt gao như lúc giá tăng. Theo nghĩa đó, mức giảm chậm không hoàn toàn là sự trì trệ kỹ thuật. Nó là chiến lược tâm lý khá hợp lý.
Đây là dạng bất đối xứng rất phổ biến trong thị trường hàng hóa. Lúc giá tăng, người mua phản ứng mạnh, so sánh kỹ và dễ nổi giận. Lúc giá giảm, họ hài lòng sớm hơn.
Xăng không còn là nơi kiếm tiền chính
Nghịch lý khác làm câu chuyện phức tạp hơn: nhiều cây xăng không sống bằng xăng. Từ đầu những năm 2000, các tập đoàn lọc dầu lớn như Exxon Mobil, Chevron hay Shell dần bán bớt trạm xăng do mình trực tiếp sở hữu để tập trung vào các khâu cốt lõi hơn. Phần lớn cây xăng ngày nay do các đơn vị độc lập vận hành, chỉ thuê thương hiệu và cam kết mua nhiên liệu từ hãng. Cùng lúc, nhiều chuỗi trạm xăng phát triển thành các mô hình bán lẻ rộng hơn, gắn với cửa hàng tiện lợi, thực phẩm, đồ uống, ứng dụng khách hàng thân thiết và thậm chí nhà hàng nhượng quyền. Theo Hiệp hội Cửa hàng Tiện lợi Quốc gia Mỹ, nhiên liệu chiếm 65% doanh thu ngành, nhưng chỉ đóng góp khoảng 39% lợi nhuận. Phần lời béo hơn nằm ở cà phê, bánh mì, thuốc lá, snack và đủ loại món mua kèm khác.
Điều đó giải thích vì sao nhiều chủ trạm rất ngại đẩy giá xăng vượt mốc 4 USD/gallon, ngưỡng tâm lý khiến khách hàng đột ngột bị sốc. Khi xăng quá đắt, người tiêu dùng không chỉ bực với việc đổ xăng. Họ bớt ghé vào cửa hàng. Với nhiều doanh nghiệp, phần doanh thu trong quầy mới là thứ quyết định họ có sống khỏe hay không.
Người tiêu dùng nhanh chóng thay đổi hành vi
Giá xăng cao không chỉ làm giảm biên lợi nhuận ở đầu chu kỳ tăng. Nếu kéo dài đủ lâu, nó còn có thể thay đổi hành vi người tiêu dùng theo cách rất khó đảo ngược.
Khi giá tăng, khách hàng có xu hướng chuyển sang loại xăng cấp thấp hơn, đổ ít hơn mỗi lần để “đỡ đau ví”, dù cuối cùng có thể phải ghé cây xăng thường xuyên hơn. Tệ hơn, nếu giá vượt những ngưỡng tâm lý lớn như 5 USD/gallon, một phần hành vi tiết kiệm sẽ ở lại sau khi giá giảm. Chủ chuỗi trạm xăng ở California kể rằng lần gần nhất giá vượt 5 USD, ông bắt đầu đi chung xe với đồng nghiệp và giữ thói quen đó ngay cả khi giá hạ xuống. Với doanh nghiệp bán lẻ nhiên liệu, đó là nỗi lo thật sự: không phải một tuần biên lợi nhuận mỏng, mà là việc khách hàng thay đổi thói quen đi lại và bớt ghé trạm trong dài hạn.
Khi thị trường tập trung hơn, giá càng khó “tự sửa”
Nếu toàn bộ câu chuyện chỉ dừng ở tâm lý và dòng tiền, hiện tượng giá giảm chậm đủ dễ hiểu. Nhưng còn lớp khác: cấu trúc thị trường.
Khi doanh nghiệp sở hữu quá nhiều cây xăng trong khu vực hẹp, người lái xe có ít lựa chọn hơn. Điều đó tạo không gian để giá neo ở mức cao hơn mà không cần phối hợp lộ liễu. Ủy ban Thương mại Liên bang Mỹ vì thế nhiều lần xem xét các vụ sáp nhập trong ngành để ngăn công ty giành vị thế quá mạnh tại địa phương. Tuy nhiên, cựu quan chức FTC thừa nhận, việc phản đối thương vụ hay áp đặt nhượng bộ mạnh hơn thường rất khó vì tiêu chuẩn chứng minh thiệt hại cho người tiêu dùng còn cao. Muốn xử lý tận gốc, bà cho rằng phải thay đổi luật chống độc quyền.
Thị trường đang thay đổi theo hướng tinh vi hơn. Các chuỗi lớn dùng phần mềm tối ưu giá và gửi ưu đãi cá nhân hóa. Những công cụ này có thể giúp điều chỉnh giá nhanh hơn, chính xác hơn và theo một số nghiên cứu ở nơi khác, cũng có thể tạo điều kiện cho một dạng “thông đồng ngầm”, nơi các doanh nghiệp không cần ngồi với nhau mà vẫn dần học cách giữ giá theo những mô hình có lợi cho tất cả. Dữ liệu ở Mỹ chưa đủ để kết luận, nhưng nguy cơ ấy không phải chuyện viển vông.
Giá xăng là hệ sinh thái bán lẻ
Một số tập đoàn lớn thậm chí xem các chu kỳ tăng sốc rồi giảm chậm như cơ hội. Casey’s General Stores, chuỗi cửa hàng tiện lợi niêm yết công khai và là một trong những đơn vị lớn nhất nước Mỹ, nói trong cuộc gọi với nhà đầu tư rằng những chu kỳ như đợt tăng giá sau cuộc xâm lược Ukraine năm 2022 rốt cuộc mang về lợi ích ròng cho biên lợi nhuận nhiên liệu: chặt ở đầu chu kỳ tăng, nhưng nở ra ở phần sau khi giá hạ. Với doanh nghiệp đủ lớn, có dữ liệu và hệ thống tốt, biến động không chỉ là rủi ro. Nó là dịp tái thu lợi.
Điều đó không có nghĩa mọi chủ cây xăng đều kiếm đậm từ nỗi đau của người lái xe. Nhiều nhà vận hành nhỏ vẫn định giá gần như bằng trực giác, nhìn bảng giá đối thủ, cộng phần cắt lên trên giá bán buôn. Một số thậm chí ngại đổi giá quá thường xuyên chỉ vì sợ làm khách bối rối, hoặc vì việc thay các con số nam châm trên cột bơm còn phiền. Nhưng ngay cả sự thủ công ấy cũng góp phần tạo nên kết quả chung: lên nhanh, xuống chậm.
Bài học sau mỗi đợt tăng giá
Rốt cuộc, giá xăng không giảm chậm chỉ vì dầu mỏ. Nó giảm chậm vì cả một lớp trung gian bán lẻ đang cố vá lại biên lợi nhuận, vì người tiêu dùng phản ứng khác nhau với giá tăng và giảm, vì cửa hàng tiện lợi quan trọng không kém cột bơm, và vì thị trường ngày càng tập trung hơn không phải lúc nào cũng buộc các doanh nghiệp phải giảm giá ngay khi có thể.
Người lái xe có thể không quan tâm tới những chi tiết đó. Với họ, bảng giá ngoài đường mới là thực tại. Nhưng nếu muốn hiểu vì sao cảm giác “xăng tăng như thang máy, giảm như cầu thang bộ” lặp lại hết đợt này đến đợt khác, thì phải nhìn giá xăng như thứ nó thật sự là: không phải con số phản chiếu giá dầu, mà là kết quả của tâm lý, cấu trúc ngành và nghệ thuật sống còn của những nhà bán lẻ ở cuối chuỗi cung ứng.
shared via nytimes,
