Vì sao các lệnh trừng phạt không thể ngăn chặn Nga và tiền vẫn tiếp tục chảy?
25/08/25
 |
| Tổng thống Nga Vladimir V. Putin, người đã thực hiện hàng trăm tỷ USD thương mại xuyên biên giới bất chấp các lệnh trừng phạt. Ảnh: Evgenia Novozhenina |
Quyền lực kinh tế của Mỹ và những giới hạn hiện tại
Trong nhiều thập kỷ, các lệnh trừng phạt kinh tế được xem là công cụ quyền lực nhất của Mỹ để gây sức ép với các quốc gia vi phạm luật pháp quốc tế hoặc đe dọa lợi ích toàn cầu. Khi sức mạnh quân sự bị giới hạn bởi nguy cơ leo thang hạt nhân, Washington tin rằng việc phong tỏa tài chính, cắt quyền tiếp cận đồng USD và cô lập khỏi hệ thống thanh toán quốc tế sẽ buộc các “quốc gia bất trị” phải nhượng bộ.
Tuy nhiên, trường hợp của Nga cho thấy thực tế phức tạp hơn nhiều. Kể từ sau khi Nga tiến hành cuộc chiến với Ukraine vào tháng 2/2022, Mỹ và các đồng minh phương Tây đã áp đặt hơn 6.000 lệnh trừng phạt nhằm vào cá nhân, tổ chức và doanh nghiệp liên quan đến cỗ máy chiến tranh của Moscow. Dù vậy, nền kinh tế Nga vẫn duy trì được nhịp độ giao thương, với hàng trăm tỷ USD giao dịch xuyên biên giới được thực hiện mỗi năm.
Nguyên nhân chính nằm ở những lỗ hổng trong cơ chế thực thi. Dù Washington ban hành các lệnh cấm, hệ thống tài chính toàn cầu vẫn còn nhiều ngả đường để Nga “lách” khỏi vòng kiểm soát, đặc biệt nhờ vào sự hỗ trợ gián tiếp từ các ngân hàng và nền tảng thanh toán quốc tế.
Hệ thống trừng phạt và bài toán khó về thực thi
Theo phân tích của tờ The New York Times, kể từ năm 2014, khi Mỹ lần đầu áp đặt trừng phạt Nga vì sáp nhập Crimea – 8 trong số 10 vụ xử phạt lớn nhất liên quan đến vi phạm lệnh trừng phạt toàn cầu đều nhắm vào các tổ chức tài chính. Tuy nhiên, chỉ hai vụ trong số đó liên quan trực tiếp đến Nga: quỹ đầu tư mạo hiểm điều hành tài sản cho một nhà tài phiệt Nga bị trừng phạt, và sàn giao dịch tiền mã hóa Binance. Đáng chú ý, Binance bị xử phạt không chỉ vì hỗ trợ Nga, mà còn vì tạo điều kiện thanh toán cho các quốc gia khác nằm trong diện cấm vận, gồm Iran, Triều Tiên, Syria và Cuba.
Trong hơn 6.000 thực thể nằm trong danh sách đen, phần lớn là cá nhân hoặc các công ty “vỏ bọc” nhỏ; chỉ có dưới 30 tập đoàn lớn đặt trụ sở ngoài Nga bị xử phạt, và chỉ 5 trong số đó là định chế tài chính.
Việc xử lý các ngân hàng và tổ chức tài chính có liên quan đến Nga lại ngày càng khó khăn. Bị cắt khỏi thị trường phương Tây, Nga đã nhanh chóng thắt chặt quan hệ thương mại với Ấn Độ và Trung Quốc, hai nền kinh tế lớn cung cấp cứu cánh cho Moscow.
Theo Edward Fishman, cựu quan chức Bộ Tài chính Mỹ, có rất nhiều công ty trên thế giới phớt lờ các cảnh báo về “trừng phạt thứ cấp” khi giao dịch với Nga. “Nhưng bạn có thực sự muốn làm căng thẳng quan hệ với Trung Quốc hoặc UAE không?” ông nói. Đây chính là thách thức lớn nhất: Mỹ không thể mạnh tay với những đối tác kinh tế lớn mà chính họ cũng phụ thuộc.
Các ngân hàng Trung Quốc: “Vùng cấm trừng phạt”
Một trong những “nút thắt” quan trọng nhất trong cơ chế trừng phạt là Trung Quốc. Nga đã dựa vào hệ thống ngân hàng và các nền tảng thanh toán của Trung Quốc để duy trì kết nối tài chính với thế giới. Điều này khiến nhiều ngân hàng Trung Quốc trở thành “không thể trừng phạt”.
Theo Martin Chorzempa, chuyên gia tại Viện Kinh tế Quốc tế Peterson, nếu Mỹ áp đặt trừng phạt với một ngân hàng Trung Quốc lớn, hệ thống thương mại toàn cầu sẽ bị tê liệt. Doanh nghiệp Mỹ sẽ không thể thanh toán cho các nhà máy Trung Quốc, cũng như không thể nhận tiền từ xuất khẩu sang Trung Quốc. Chuỗi cung ứng từ linh kiện điện tử, dược phẩm đến hàng tiêu dùng sẽ bị phá vỡ, kéo theo giá cả leo thang ở Mỹ.
“Trừng phạt một định chế tài chính lớn của Trung Quốc”, Chorzempa nhấn mạnh, “có thể gây ra bất ổn tài chính toàn cầu.” Chính yếu tố này khiến Mỹ phải cân nhắc rất kỹ, dù biết rằng hệ thống tài chính Trung Quốc đang đóng vai trò quan trọng trong việc giúp Nga “né” trừng phạt.
Lịch sử “bàn tay sắt” và sự suy yếu trong thực thi
Trước đây, việc bị đưa vào danh sách trừng phạt của Mỹ gần như đồng nghĩa với “án tử tài chính”. Danh sách này hiện dài tới hơn 3.000 trang, tồn tại từ những năm 1960, cấm các thực thể liên quan tiếp cận hệ thống tài chính dùng USD – đồng tiền chiếm ưu thế trong các giao dịch quốc tế.
Đầu thập niên 2000, Văn phòng Kiểm soát Tài sản Nước ngoài (OFAC) thuộc Bộ Tài chính Mỹ chủ yếu xử lý các vụ vi phạm nhỏ, mức phạt chỉ vài nghìn USD, như buôn lậu xì gà Cuba. Nhưng từ năm 2002, các lệnh trừng phạt dần trở thành vũ khí ngoại giao chủ lực của Mỹ.
Giai đoạn 2002–2019, giá trị các khoản phạt tăng hơn 400 lần. Năm 2014, ngân hàng BNP Paribas của Pháp phải nộp gần 9 tỷ USD cho Mỹ vì giao dịch với Sudan, Iran và Cuba. Các ngân hàng toàn cầu sau đó buộc phải đầu tư hàng tỷ USD để thiết lập bộ phận tuân thủ, nhằm cắt đứt mọi giao dịch rủi ro.
Thế nhưng từ năm 2019 đến nay, số vụ xử phạt lớn giảm hẳn. Lần gần nhất Mỹ xử lý một vụ nghiêm trọng là vào năm 2019, khi ngân hàng Standard Chartered của Anh bị phạt gần 1 tỷ USD. Sự sụt giảm này khiến nhiều doanh nghiệp bắt đầu “quên đi nỗi đau” và tự tin tìm cách lách luật.
Theo Kimberly Donovan, Giám đốc Chương trình Kinh tế Chiến lược tại Hội đồng Đại Tây Dương, việc truy tố các ngân hàng lớn vi phạm lệnh cấm “khó khăn hơn nhiều” so với truy quét các công ty vỏ bọc. “Thành thật mà nói, vấn đề nằm ở nguồn lực”, bà nhận định.
Những “khe hở” của hệ thống: Từ SWIFT đến Alipay
Tháng 2/2022, sau khi Mỹ trừng phạt VTB Bank, một trong những ngân hàng lớn nhất của Nga, VTB bị loại khỏi hệ thống SWIFT – mạng lưới nhắn tin liên ngân hàng quốc tế giúp xử lý thanh toán xuyên biên giới. Về lý thuyết, điều này đáng lẽ phải cô lập hoàn toàn VTB khỏi hệ thống tài chính toàn cầu.
Tuy nhiên, VTB đã nhanh chóng tìm ra “cửa sau”. Ngân hàng này quảng cáo dịch vụ cho phép khách hàng chuyển tối đa 1 triệu rúp/ngày (khoảng 10.000 USD) vào ví điện tử trên Alipay, nền tảng thanh toán khổng lồ của Trung Quốc. Khi tiền đã nằm trong hệ thống Alipay, dòng vốn có thể chảy ra quốc tế một cách hợp pháp, biến rúp thành ngoại tệ và vô hiệu hóa tác động của các lệnh trừng phạt.
Sau khi bị báo chí điều tra, VTB đã xóa mọi tag nhắc tới Alipay khỏi trang web, thay bằng hướng dẫn “chuyển tiền tới các ví điện tử phổ biến của Trung Quốc”. Điều này cho thấy Nga vẫn tận dụng các nền tảng thanh toán ngoài phương Tây để kết nối với nền kinh tế toàn cầu.
Nga tiếp tục mua chip, dầu và công nghệ
Trong khi phương Tây áp đặt hàng loạt lệnh cấm xuất khẩu công nghệ cao sang Nga, các hội chợ thương mại ở Moscow cho thấy một thực tế khác. Tháng 4/2024, tại triển lãm Expo Electronica, hơn 600 doanh nghiệp trưng bày các sản phẩm bán dẫn tiên tiến, bao gồm cả những loại chip mà Mỹ đã cố gắng chặn không cho xuất khẩu sang Nga.
Một đoàn đại diện từ Bộ Quốc phòng Nga, do Vasily Elistratov – người đứng đầu chương trình phát triển trí tuệ nhân tạo của Điện Kremlin – dẫn đầu, công khai khảo sát và trao đổi với các nhà cung cấp.
Trong số các doanh nghiệp tham gia, có Allchips, công ty bán dẫn có trụ sở tại Hồng Kông, bị Mỹ đưa vào danh sách trừng phạt từ 8 tháng trước vì cung cấp linh kiện cho tên lửa hành trình Nga. Tuy nhiên, theo thông tin từ nhân viên bán hàng của Allchips, công ty vẫn chấp nhận thanh toán bằng USD hoặc NDT qua Alipay và thậm chí thông qua tài khoản ngân hàng tại VTB.
Mặc dù Ant Group, công ty mẹ của Alipay, phủ nhận mối liên hệ, sự việc cho thấy hệ thống giám sát lỏng lẻo đang tạo điều kiện cho Nga tiếp cận các công nghệ bị cấm vận.
Tác động toàn cầu và những giới hạn quyền lực
Liên minh châu Âu gần đây đã trừng phạt hai ngân hàng khu vực của Trung Quốc vì hỗ trợ giao dịch với Nga. Tuy nhiên, theo Maria Snegovaya, chuyên gia tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), EU không đủ công cụ để cưỡng chế các lệnh trừng phạt ra phạm vi toàn cầu. “Họ không thực sự có nhiều cơ chế để buộc các bên tuân thủ”, bà nhấn mạnh.Thực tế này đặt Mỹ và phương Tây vào một thế tiến thoái lưỡng nan. Càng gia tăng các lệnh trừng phạt, nguy cơ phân mảnh hệ thống tài chính toàn cầu càng lớn. Trong khi Nga, Trung Quốc và Ấn Độ tăng cường hợp tác, những lỗ hổng trong mạng lưới thanh toán xuyên biên giới tiếp tục tồn tại, làm suy yếu tác động của chính sách kinh tế do Mỹ dẫn dắt.
shared via nytimes,
