Vì sao thiếu nhà làm gia tăng tình trạng vô gia cư?
26/08/26
Không chỉ là tiền thuê nhà
Diona mới 17 tuổi, có con trai ba tháng tuổi, khi mẹ cô báo trước một tuần rằng nhà đã quá chật. Quá nhiều trẻ con, quá ít không gian. Nếu không tìm được nơi ở nhờ, Diona sẽ phải vào nhà tạm trú cùng con. Vì cô vẫn là trẻ vị thành niên, điều này có thể khiến con trai cô bị đưa vào hệ thống bảo trợ. Diona quyết không để chuyện ấy xảy ra.
Nhờ nhóm Cơ Đốc giáo ở trường trung học, cô tìm được gia đình cho ở nhờ. Tại đây, Diona ngủ chung phòng với con, dùng chung phòng tắm với ba đứa trẻ khác. Không gian thiếu riêng tư, nếp sống khác biệt và cảm giác phải sống theo quy tắc của người khác khiến cô chỉ trụ được ba tháng. Sau đó, cô chuyển sang gia đình khác thêm ba tháng.
Sáu tháng ấy đủ để Diona trở thành người trưởng thành về mặt pháp lý. Khi ấy, cô có thể tự chịu trách nhiệm với con trai và đủ điều kiện vào nhà tạm trú cho mẹ đơn thân. Sau này, cô nhận được phiếu hỗ trợ nhà ở, thuê được căn hộ, chuyển tới nơi tốt hơn, gần chỗ làm bán lẻ và trường mẫu giáo của con.
Câu chuyện của Diona cho thấy một điều thường bị bỏ qua. Nhiều người không trở thành vô gia cư ngay khi hết tiền. Họ trở thành vô gia cư khi hết các mối quan hệ có thể cưu mang mình.
Khoảng trống giữa thị trường nhà ở và gia đình
Những thành phố Mỹ có giá nhà cao nhất thường cũng có vấn đề vô gia cư nghiêm trọng nhất. Điều này khiến các nhóm ủng hộ xây thêm nhà lập luận rằng tăng nguồn cung nhà ở sẽ giảm vô gia cư. Tuy nhiên, cơ chế không hiển nhiên như vậy. Người vô gia cư thường không đủ tiền thuê cả căn hộ rẻ nhất. Vô gia cư cũng thường gắn với sức khỏe tâm thần, nghiện rượu, ma túy hoặc bất ổn gia đình.
Mắt xích còn thiếu nằm ở gia đình và bạn bè. Người rất nghèo thường tránh rơi vào vô gia cư bằng cách ở nhờ người khác, phổ biến nhất là cha mẹ. Việc này diễn ra ngoài thị trường nhà ở chính thức, không có hợp đồng thuê, không có tin đăng, không có giá niêm yết. Nhưng khả năng cưu mang ấy lại phụ thuộc vào thị trường. Khi nhà rẻ hơn, cha mẹ, họ hàng hoặc bạn bè có nhiều phòng hơn, nhiều chỗ hơn và có thể giữ người thân yếu thế khỏi đường phố. Khi nhà quá đắt và quá chật, chiếc ghế sofa hay phòng trống nhanh chóng biến mất.
Nói cách khác, thiếu nhà không chỉ làm tiền thuê tăng. Tình trạng này còn làm cạn kiệt lớp đệm xã hội vô hình giúp người nghèo không rơi xuống đáy.
Không phải ai vô gia cư cũng giống nhau
Cách thống kê cũng làm câu chuyện phức tạp hơn. Bộ Nhà ở và Phát triển Đô thị Mỹ đếm người ngủ ngoài trời, trong lều, xe, nhà tạm trú hoặc nhà chuyển tiếp. Năm 2023, con số này là hơn 650.000 người. Trong khi đó, Bộ Giáo dục Mỹ dùng định nghĩa rộng hơn cho trẻ em, gồm cả những em phải sống chung với gia đình khác vì không có nhà riêng. Theo cách đếm này, năm học 2021–2022 có hơn 1,2 triệu học sinh vô gia cư.
Sự khác biệt rất lớn vì nhiều người sống trong trạng thái bấp bênh nhưng không nhìn giống hình dung phổ biến về người vô gia cư. Họ có thể đang ở nhờ, sống chen chúc với họ hàng, ngủ trong phòng khách nhà bạn, hoặc tạm trú trong khách sạn. Họ có mái che, nhưng không có sự ổn định.
Phần lớn người nghèo độc thân vẫn có nhà ở nhờ các sắp xếp không hoàn hảo. Khoảng 1/3 sống với cha mẹ. Nhiều người khác sống với họ hàng, bạn bè, bạn cùng phòng hoặc nhiều gia đình trong cùng một căn hộ. Những sắp xếp ấy có thể căng thẳng, thiếu riêng tư, nhưng chúng vẫn là giải pháp.
Phòng trống là chính sách xã hội thầm lặng
Trường hợp Sherman cho thấy vai trò của phòng trống. Miễn là uống thuốc đều, anh ổn định, dễ chịu và có việc làm. Khi thử sống riêng, anh rơi vào trầm cảm nặng. Vì cha mẹ còn phòng, anh quay về căn phòng từ năm bảy tuổi. Với gia đình này, chuyện Sherman vô gia cư gần như không thể tưởng tượng.
Tuy nhiên, ở các vùng đắt đỏ, ít cha mẹ có dư phòng như vậy. Họ có thể chưa từng mua được nhà, hoặc căn nhà gia đình đã phải chia sẻ cho quá nhiều người thân. Dữ liệu cho thấy phòng ngủ trống phổ biến hơn ở các thành phố nghèo, giá thuê thấp, và tỷ lệ vô gia cư thấp hơn ở những nơi có nhiều phòng trống hơn.
Điều này không có nghĩa ở nhờ luôn tốt. Với những gia đình như Estrella, hơn chục người cùng chen trong căn hộ ngoại ô khiêm tốn. Với nhiều người, sống chung là giải pháp tạm thời, dựa trên tình thân, nghĩa vụ, việc nhà, sự nhẫn nại và khả năng tha thứ. Tuy nhiên, khi có thêm không gian, cả người cho ở nhờ lẫn người được ở nhờ đều dễ chịu hơn, có riêng tư hơn và có thể kéo dài thỏa thuận lâu hơn.
Chính sách nhà ở vẫn là nền tảng
Tranh luận về vô gia cư thường bị chia làm hai cực. Một bên nói cần nhà ở trước tiên và thêm trợ cấp. Bên còn lại nói vấn đề chính là hành vi, nghiện ngập và sức khỏe tâm thần. Cả hai đều đúng một phần, nhưng chưa đủ.
Ở các thành phố có chi phí vừa phải, rất nhiều người ở rìa vô gia cư được giữ lại trong nhà nhờ gia đình và bạn bè. Khi thị trường nhà ở chính thức bị bóp nghẹt, lớp đệm phi chính thức ấy cũng bị bóp nghẹt theo. Vì vậy, cố giảm vô gia cư mà không xử lý thiếu nhà giống như lau sàn khi mái nhà đã tốc.
Houston là ví dụ đáng chú ý. Thành phố này thành công với mô hình Housing First không chỉ nhờ dịch vụ xã hội, mà còn vì nhà ở thị trường vẫn tương đối rẻ, giúp các tổ chức mua hoặc thuê nhà dễ hơn và giúp người từng vô gia cư trụ lại sau khi ổn định.
Các đô thị đắt đỏ phải xây thêm nhiều nhà. Khu mật độ thấp có thể cho phép xây nhà phố. Khu đã có nhà nhiều hộ có thể cho xây chung cư lớn hơn. Quy định về sân rộng, hoàn thiện đắt đỏ và phê duyệt chính trị kéo dài cần được xem lại.
Khi nhà ở dồi dào hơn, không chỉ người mua và người thuê được lợi. Những người như Diona, Sherman, Estrella hay Gwendolyn cũng có thêm cơ hội ở trong các sắp xếp không hoàn hảo nhưng an toàn hơn. Và khi ấy, chính sách vô gia cư truyền thống mới có thể tập trung tốt hơn vào nhóm thật sự cần hỗ trợ chuyên sâu.
shared via worksinprogress,
