Vì sao robot hình người khó thoát khỏi chuỗi cung ứng Trung Quốc?
12/06/26
 |
| Các công ty Trung Quốc hiện thống trị chuỗi cung ứng robot hình người. Ảnh: Hiroko Masuike/The New York Times |
Nhiều thập niên, Nhật Bản từng dẫn đầu thế giới về robot. Tuy nhiên, khi trí tuệ nhân tạo thổi bùng kỳ vọng về robot hình người, lợi thế chuyển sang Trung Quốc – nơi các công ty có thể sản xuất linh kiện, cảm biến, khớp nối và robot hoàn chỉnh với quy mô và giá thành mà phần còn lại của thế giới khó theo kịp.
Từ niềm tự hào Nhật Bản đến ưu thế Trung Quốc
Nhiều thập niên qua, nhắc đến robot là nhắc đến Nhật Bản. Hơn nửa thế kỷ trước, các nhà nghiên cứu Nhật tạo ra robot có thể cầm nắm đồ vật và bước đi bằng hai chân. Năm 1984, nhóm kỹ sư Nhật chế tạo robot biết đọc nhạc và chơi piano. Năm 2000, khi Honda ra mắt robot hình người Asimo, vị thế dẫn đầu của Nhật dường như được củng cố. Tuy nhiên, tháng trước tại Hội nghị Humanoids Summit Tokyo, không khí không giống diễu hành chiến thắng ngành robot Nhật. Chủ đề được bàn nhiều hơn là: làm cách nào để các công ty Nhật cạnh tranh trong thị trường ngày càng bị các đối thủ Trung Quốc chi phối. Robot nhảy múa của Unitree Robotics, công ty Trung Quốc thu hút đám đông lớn nhất. Thậm chí hai công ty Nhật dùng robot của Unitree để trình diễn phần mềm. Hình ảnh này nói lên nhiều điều: Nhật vẫn có kỹ thuật, thương hiệu và di sản, nhưng Trung Quốc đang nắm lợi thế sản xuất.
Lợi thế không nằm ở robot hình người
Robot hình người là sản phẩm phức tạp; cần cảm biến, động cơ, khớp nối, bộ điều khiển, pin, vật liệu nhẹ, phần mềm, chip, camera, lidar và hệ thống truyền động chính xác. Trước đây, nhiều linh kiện quan trọng phải nhập từ Nhật Bản, Mỹ hoặc châu Âu. Giờ đây, phần lớn có thể được mua ngay tại Trung Quốc. Các start-up như Unitree sản xuất hàng nghìn robot hình người với giá dưới 5.000 USD/chiếc. Đây là mức giá khiến đối thủ ở Nhật, Mỹ hay châu Âu rất khó cạnh tranh. Theo Ming Hsun Lee, chuyên gia về ô tô và công nghiệp Trung Quốc tại BofA Global Research, chi phí linh kiện ở Trung Quốc giảm quá nhanh, đến mức các nước khác khó đuổi kịp. Điều đáng chú ý là lợi thế này không xuất hiện từ hư không và được xây trên nền móng của ngành xe điện Trung Quốc. Sau nhiều thập niên đầu tư của chính phủ và chiến lược nội địa hóa gần như mọi thành phần, từ ốc vít đến pin lithium-ion, Trung Quốc trở thành nước xuất khẩu xe điện lớn nhất thế giới. Giờ đây, các nhà cung ứng từng phục vụ ô tô điện chuyển sang phục vụ robot. Nếu một công ty có thể làm linh kiện ô tô, rất có thể họ cũng có thể làm linh kiện cho robot hình người.
Thâm Quyến và tốc độ của hệ sinh thái
Tại Thâm Quyến, trung tâm công nghệ của Trung Quốc, lợi thế chuỗi cung ứng hiện ra rất rõ. UBTech, công ty robot hình người được bao quanh bởi mạng lưới nhà cung ứng dày đặc. Nhiều nhà cung ứng trước đây làm linh kiện cho xe điện, nay chuyển sang robot.
Theo Michael Tam, giám đốc thương hiệu của UBTech, chỉ trong vài giờ công ty có thể tìm gần như mọi linh kiện. Nhiều bộ phận được in 3D. Bản thiết kế gửi lúc 9 giờ sáng có thể thành linh kiện in xong vào giữa trưa. Nếu nhà cung ứng quá tải, công ty chỉ cần gọi nhà cung ứng khác. Hơn 90% linh kiện trong robot của UBTech đến từ công ty Trung Quốc. Những thứ phải nhập chủ yếu là chip điều khiển chuyển động. Điều này cho thấy Trung Quốc chưa hoàn toàn tự chủ ở mọi tầng công nghệ, nhưng đã nắm phần lớn năng lực sản xuất vật lý – phần tạo nên tốc độ, giá thành và khả năng thử nghiệm liên tục.
Từ năm 2024, RoboSense, công ty sản xuất cảm biến lidar cho hệ thống hỗ trợ lái cũng mở mảng robot. Lãnh đạo công ty nói trước đây họ phải tìm linh kiện từ Nhật cho dây chuyền tự động, nay nhà cung ứng Trung Quốc có quá nhiều lựa chọn.
Dòng tiền đổ vào robot
Làn sóng đầu tư càng củng cố lợi thế này. Năm 2025, các nhà đầu tư Trung Quốc rót hơn 5 tỷ USD vào các start-up robot hình người, bằng tổng mức của 5 năm trước đó cộng lại. Chỉ trong 5 tháng đầu năm nay, vốn đầu tư vào ngành vượt năm ngoái gần 1 tỷ USD. Trong vài tuần tới, Unitree nộp hồ sơ niêm yết tại Thượng Hải và bán cổ phiếu. Đợt chào bán này được kỳ vọng là một trong những IPO lớn nhất Trung Quốc trong năm. Gần 50 công ty liên quan đến robot khác cũng chờ niêm yết tại Hồng Kông.
Năm ngoái, UBTech sản xuất 1.000 robot hình người. Năm nay, công ty muốn tăng gấp 10 lần. Những con số này cho thấy Trung Quốc không chỉ muốn thử nghiệm robot như màn trình diễn công nghệ; họ muốn biến nó thành ngành công nghiệp quy mô lớn.
Robot hình người nhưng năng suất chưa bằng người
Tuy nhiên, sản xuất được robot chưa đồng nghĩa tìm được việc cho robot. Đây là nghịch lý lớn nhất của ngành. Những màn robot nhảy đồng bộ trên truyền hình hay hội nghị quốc tế gây ấn tượng mạnh, nhưng phần lớn chỉ là kịch bản lập trình sẵn. Chúng chưa chứng minh rằng robot có thể xử lý những môi trường thay đổi phức tạp như con người.
Các nhà sáng lập và nhà đầu tư kỳ vọng robot hình người sẽ làm những việc nguy hiểm hoặc nặng nhọc: kiểm tra nhà máy hóa chất, phát hiện rò rỉ, mang vác hàng hóa, làm việc trong kho hoặc dây chuyền sản xuất. Nhưng hiện tại, nhiều robot vẫn chủ yếu được bán cho đại học, phòng thí nghiệm và trung tâm nghiên cứu, nơi các kỹ sư thử nghiệm cách phần mềm tương tác với phần cứng. Một số robot UBTech mang thùng hàng và làm các việc tay chân đơn giản tại nhà máy xe điện. Song hiệu suất còn thấp. Theo UBTech, hiện robot của họ chỉ đạt khoảng 30% năng suất con người, dù công ty đặt mục tiêu nâng lên 50% trong năm nay.
Ngay cả Unitree cũng thừa nhận khoảng cách này. Lãnh đạo công ty nói những màn trình diễn gây chú ý không phải năng suất. Bài toán dài hạn là làm việc trong môi trường phức tạp, thay đổi liên tục – vẫn chưa được giải quyết.
Trung Quốc mạnh phần cứng, Mỹ giữ phần mềm lõi
Điểm yếu lớn của Trung Quốc nằm ở phần mềm và chip cao cấp. Robot cần được huấn luyện trong môi trường mô phỏng đủ tốt để học cách nhận thức, quyết định và hành động trong thế giới thật. Nhiều công ty Trung Quốc vẫn dựa vào phần mềm mô phỏng và chip của Nvidia. Jensen Huang, CEO Nvidia, vừa công bố hợp tác với Unitree trong dòng robot sử dụng chip và phần mềm Nvidia để suy luận và ra quyết định. Điều này cho thấy chuỗi giá trị robot vẫn mang tính toàn cầu: Trung Quốc nắm sản xuất, chi phí và tốc độ; Mỹ vẫn nắm một số tầng then chốt về chip AI và phần mềm mô phỏng.
Tuy nhiên, nếu phải chọn nơi có thể biến robot từ ý tưởng thành sản phẩm rẻ, nhiều và nhanh, câu trả lời hiện nay nghiêng mạnh về Trung Quốc.
Robot trở thành câu chuyện kế tiếp của xe điện
Điều đang diễn ra với robot gợi nhớ những gì đã xảy ra với xe điện. Trung Quốc không thắng chỉ bằng công ty xuất sắc mà bằng cả hệ sinh thái: chính sách công nghiệp, nhà cung ứng nội địa, sản xuất quy mô lớn, cạnh tranh khốc liệt, chi phí thấp và tốc độ lặp lại nhanh. Robot hình người có thể chưa sẵn sàng thay thế lao động. Tuy nhiên, ngành công nghiệp phía sau đã hình thành. Khi ngành mới phụ thuộc vào hàng nghìn linh kiện vật lý, quốc gia nắm chuỗi cung ứng sẽ có lợi thế rất lớn.
Nhật Bản từng cho thế giới thấy robot có thể trông như thế nào. Mỹ cung cấp nhiều bộ não AI để robot thông minh hơn. Tuy nhiên, Trung Quốc đang làm điều thực dụng nhất: sản xuất robot với giá đủ rẻ để hàng nghìn phòng thí nghiệm, nhà máy và start-up có thể mua, thử, làm hỏng, cải tiến rồi mua tiếp. Đây là lý do ngày nay, gần như không thể lắp ráp robot hình người mà không chạm vào Trung Quốc. Tương lai robot có thể chưa đến, nhưng phần lớn cơ thể rất có thể sẽ được làm từ các nhà máy Trung Quốc.
shared via nytimes,
