Vì sao Trung Quốc khó cai thuốc lá?
27/05/26
 |
| Trung Quốc có những biện pháp chậm chạp trong việc hạn chế sử dụng thuốc lá hoặc ban hành lệnh cấm hút thuốc trong nhà trên toàn quốc. Ảnh: Gilles Sabrie |
Ông Tập Cận Bình từng bỏ thuốc; tuyên bố hút thuốc là vấn đề nghiêm trọng của Trung Quốc và hứa sẽ hành động. Sau hơn một thập kỷ, quốc gia này vẫn tiêu thụ gần 1/2 số thuốc lá thế giới. Lý do không chỉ nằm ở thói quen của hàng trăm triệu người hút thuốc, mà còn ở nghịch lý chính sách: ngành thuốc lá do nhà nước kiểm soát trở thành nguồn thu quá quan trọng đối với ngân sách và các mục tiêu chiến lược của Bắc Kinh.
Lời hứa chưa thành hiện thực
Năm 2012, khi còn là Phó chủ tịch Trung Quốc, ông Tập Cận Bình gặp Bill Gates tại Bắc Kinh. Trên đường rời phòng họp, câu chuyện chuyển sang thuốc lá – vấn đề lớn ở đất nước tiêu thụ gần 1/2 lượng thuốc lá toàn cầu.
Theo lời kể của bác sĩ Ray Yip, lúc này là người đứng đầu Quỹ Gates tại Trung Quốc, ông Tập nói mình cảm thấy khỏe hơn sau khi bỏ thuốc và thừa nhận hút thuốc là vấn đề nghiêm trọng. Ông hứa sẽ “làm điều gì đó” về thuốc lá.
Vài ngày sau, Bill Gates xuất hiện tại sự kiện chống hút thuốc cùng bà Bành Lệ Viện, phu nhân ông Tập và là ca sĩ nổi tiếng. Cả hai mặc áo đỏ in khẩu hiệu chống thuốc lá. Đây có vẻ là tín hiệu mạnh: giới lãnh đạo cao nhất nhìn thấy vấn đề. 14 năm sau, kết quả vẫn rất hạn chế.
Trung Quốc đi ngược làn sóng giảm thuốc lá toàn cầu
Khi doanh số thuốc lá giảm ở nhiều nơi trên thế giới, Trung Quốc đi theo hướng khác. Từ năm 2003 – 2023, lượng thuốc lá tiêu thụ tại Trung Quốc tăng 39%, trong khi phần còn lại của thế giới giảm 26%.
Mỗi năm, Trung Quốc bán khoảng 2,4 nghìn tỷ điếu thuốc, chiếm gần 1/2 tổng lượng thuốc lá toàn cầu. 13 năm qua, tỷ lệ người hút thuốc giảm, chủ yếu vì người trẻ hút ít hơn, nhưng tổng lượng thuốc lá bán ra vẫn tăng đều. Nguyên nhân khác là giá rẻ. Một bao thuốc ở Trung Quốc có giá trung bình khoảng 3 USD, chỉ khoảng 1/3 giá tại Mỹ. Khi thuốc lá dễ mua, rẻ và có mặt khắp nơi, các chiến dịch khuyến khích bỏ thuốc khó tạo ra thay đổi đủ lớn.
Độc quyền thuốc lá
Trung tâm của vấn đề là Cục Độc quyền Thuốc lá Nhà nước Trung Quốc, cơ quan vừa điều tiết ngành thuốc lá, vừa vận hành nhà sản xuất thuốc lá thống trị thị trường: China National Tobacco Corporation.
Đây là xung đột lợi ích rõ ràng. Cùng hệ thống vừa được kỳ vọng giảm tiêu thụ thuốc lá để bảo vệ sức khỏe cộng đồng, vừa hưởng lợi khổng lồ từ việc bán thuốc lá.
Năm 2025, ngành thuốc lá nhà nước tạo ra khoảng 244 tỷ USD tiền thuế và lợi nhuận, tương đương khoảng 7% thu ngân sách quốc gia và gần bằng mức Trung Quốc công bố chi cho quốc phòng. Bối cảnh tăng trưởng kinh tế chậm, thị trường bất động sản suy yếu và nguồn thu bán đất của chính quyền địa phương sụt giảm, tiền thuốc lá càng trở nên khó thay thế.
Thuốc lá không chỉ nuôi ngân sách; cơ quan này còn rót hơn 1 tỷ USD vào ngân hàng lớn để hỗ trợ hệ thống tài chính, đồng thời là bên hậu thuẫn quan trọng của quỹ đầu tư bán dẫn quốc gia trị giá 100 tỷ USD. Mặt khác, thuốc lá trở thành nhiên liệu tài chính cho nhiều ưu tiên chiến lược của Bắc Kinh.
Quyền lực chính trị của ngành gây nghiện
Sức nặng tài chính chuyển hóa thành ảnh hưởng chính trị. Người đứng đầu Cục Độc quyền Thuốc lá có cấp bậc tương đương thứ trưởng. 7 năm qua, 7 cựu lãnh đạo hàng đầu của cơ quan này bị bắt vì cáo buộc tham nhũng – dấu hiệu cho thấy quyền lực và lợi ích trong ngành rất lớn. Từ năm 2005, Trung Quốc phê chuẩn Công ước khung của Tổ chức Y tế Thế giới về kiểm soát thuốc lá, nhưng chưa thực hiện các điều khoản nghiêm ngặt nhất. Lệnh cấm hút thuốc trong nhà trên toàn quốc chưa ra đời.
Năm 2022, cơ quan thuốc lá mở rộng quyền quản lý sang thuốc lá điện tử, áp đặt quy định chặt hơn, cấm sản phẩm có hương vị và hạn chế nơi bán. Khác nhiều nước, vap không làm giảm nhu cầu thuốc lá truyền thống tại Trung Quốc; thay vào đó, hệ thống độc quyền dường như bảo vệ lõi doanh thu cũ: thuốc lá điếu.
Các nỗ lực cải cách bị chặn lại
Không phải Trung Quốc chưa từng hành động. Sau khi ông Tập lên nắm quyền năm 2013, chính quyền trung ương ban hành chỉ thị cấm quan chức hút thuốc trong hoạt động công vụ hoặc nơi công cộng, đồng thời yêu cầu họ nêu gương. Theo bác sĩ Yip, chỉ thị nhiều khả năng đến từ ông Tập và thúc đẩy Bắc Kinh áp dụng hạn chế hút thuốc trong nhà, biến thủ đô thành một trong những thành phố lớn đầu tiên của Trung Quốc thực hiện.
Năm 2015, Trung Quốc tăng thuế thuốc lá, khiến giá thuốc tăng hơn 10%. Tuy nhiên sau này, đà cải cách chậm lại. Bà Bành không còn xuất hiện nổi bật trong các chiến dịch chống hút thuốc. Nguyên nhân đến từ môi trường xã hội dân sự thay đổi. Từ năm 2015, Trung Quốc siết mạnh các tổ chức phi chính phủ nước ngoài – vốn là nguồn tài trợ và hỗ trợ quan trọng cho nhiều chiến dịch chống thuốc lá. Khi không gian vận động chính sách thu hẹp, lực lượng thúc đẩy kiểm soát thuốc lá yếu đi.
Người trẻ tự tổ chức phản kháng
Chính sách quốc gia chậm trễ, vài người trẻ bắt đầu tự hành động. Alva Zhang, influencer 23 tuổi, lập tài khoản mạng xã hội và các nhóm WeChat khuyến khích người theo dõi đối chất với người hút thuốc ở nơi công cộng và gửi khiếu nại tới cơ quan chức năng.
Cô nói nhiều người cảm thấy tức giận và bất lực vì quy định hiện có ít chế tài. Sự ủng hộ xã hội dường như gia tăng. Nữ diễn viên hài từng gây chú ý toàn quốc khi châm biếm những người hút thuốc thiếu ý thức và nhận được lời khen từ các cơ quan y tế. Hàng trăm người cũng gửi đề xuất siết quy định hút thuốc trong các khảo sát của chính phủ. Tuy nhiên, sức ép từ xã hội vẫn nhỏ so với sức mạnh tài chính của ngành thuốc lá.
Bẫy của nguồn thu lớn
Trung Quốc đặt mục tiêu giảm tỷ lệ hút thuốc xuống 20% vào năm 2030, từ mức hiện khoảng 23%. Tuy nhiên, chính quan chức y tế nước này cũng thừa nhận áp lực rất lớn.
Vậy nên, bài toán thuốc lá ở Trung Quốc không chỉ là y tế công cộng, mà là kinh tế chính trị. Lãnh đạo quyền lực có thể bỏ thuốc; đệ nhất phu nhân có thể mặc áo chống hút thuốc; thành phố có thể cấm hút trong nhà. Song khi ngành thuốc lá đóng góp hàng trăm tỷ USD cho ngân sách, hỗ trợ ngân hàng, tài trợ chiến lược bán dẫn và nuôi cả một bộ máy độc quyền, việc cắt giảm tiêu thụ trở thành lựa chọn đắt đỏ.
Trung Quốc có thể biết thuốc lá gây hại, nhưng nhà nước cũng phụ thuộc vào tiền thuốc lá. Đây là lý do quốc gia có khả năng huy động chính sách mạnh mẽ bậc nhất thế giới vẫn loay hoay trước thói quen mà chính lãnh đạo cao nhất từng muốn thay đổi.
shared via nytimes,
