Trung Quốc quay lưng với đậu nành Mỹ: Khủng hoảng treo lơ lửng trên đầu nông dân
17/09/25
 |
| Hơn một nửa lượng đậu nành được trồng ở Mỹ được bán sang Trung Quốc trong một năm |
Bước ngoặt trên cánh đồng Bắc Dakota
Một buổi sáng gió lộng tháng 9, hai anh em Josh và Jordan Gackle, chủ một trang trại đậu nành 76 năm tuổi tại bang North Dakota, ngồi lại với nhau để bàn về cuộc khủng hoảng đang dần siết chặt lấy họ.
Lần đầu tiên trong lịch sử vận hành, khách hàng lớn nhất của họ - Trung Quốc - ngừng hoàn toàn việc mua đậu nành Mỹ. Trên 2.300 mẫu đất, những luống đậu vốn được thu hoạch và xuất khẩu sang châu Á, nay phải chất đống trong các thùng thép khổng lồ. Năm 2025, họ ước tính thua lỗ khoảng 400.000 USD.
Kể từ khi Tổng thống Donald Trump áp thuế quan lên hàng hóa Trung Quốc hồi tháng 2, Bắc Kinh đáp trả bằng việc dừng toàn bộ đơn hàng đậu nành Mỹ. Động thái này giáng đòn nặng nề vào North Dakota - bang từng xuất khẩu hơn 70% sản lượng đậu nành sang Trung Quốc trước khi có chính sách thuế mới.
Nếu Bắc Kinh không sớm quay lại bàn mua bán trong khuôn khổ thỏa thuận thương mại, hàng nghìn nông trại phụ thuộc vào thị trường Trung Quốc sẽ phải hứng chịu thua lỗ, đẩy nguy cơ phá sản và tịch biên tài sản lan rộng khắp vùng nông thôn Mỹ.
Đàm phán thương mại và vai trò đặc biệt của Bộ trưởng Tài chính
Vấn đề Trung Quốc từ chối mua nông sản Mỹ sẽ là chủ đề trọng tâm trong vòng đàm phán kinh tế sắp diễn ra tại Tây Ban Nha. Đứng mũi chịu sào cho phía Mỹ là Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent, người được Tổng thống Trump giao nhiệm vụ chốt một thỏa thuận thuận lợi.
Điều đặc biệt nằm ở chỗ: bản thân Bessent cũng có lợi ích trực tiếp từ kết quả đàm phán. Vị cựu quản lý quỹ đầu cơ sở hữu hàng nghìn mẫu đất nông nghiệp tại North Dakota, trị giá tới 25 triệu USD. Trên các mảnh đất đó, đậu nành và ngô được trồng và cho thuê, mang lại cho ông tới 1 triệu USD tiền thuê mỗi năm.
Tuy nhiên, tình hình tài chính của một triệu phú không thể so sánh với những nông dân gia đình đang phải xoay xở để bán sản phẩm và giữ cho hệ thống tài chính nhỏ bé của họ không sụp đổ. Với nhiều người ở North Dakota, lãi suất cao, chi phí đầu vào leo thang và giá bán lao dốc gợi lại ký ức cay đắng về khủng hoảng nông nghiệp thập niên 1980 - giai đoạn xóa sổ hàng loạt cộng đồng nông thôn Mỹ.
“Áp lực bây giờ còn nặng nề hơn khi đó,” Jordan Gackle, 44 tuổi, chia sẻ. “Nếu tình trạng này kéo dài, chúng tôi sẽ chứng kiến những vụ tịch biên trang trại y hệt thời kỳ ấy.”
Thị trường đậu nành Mỹ lao dốc
Trong những năm bình thường, hơn 50% sản lượng đậu nành Mỹ được bán cho Trung Quốc, riêng North Dakota có tới 70% sản lượng được vận chuyển bằng tàu hỏa ra Thái Bình Dương rồi chuyển sang châu Á.
Nhưng cuộc chiến thương mại đảo lộn bức tranh. Sau khi Washington viện dẫn lý do an ninh quốc gia để áp thuế, Bắc Kinh trả đũa bằng mức thuế lên tới 34% đối với đậu nành Mỹ. Giá cao khiến hàng Mỹ kém cạnh tranh so với Brazil. Nông dân tin Trung Quốc cố tình né tránh nhằm gây sức ép với Nhà Trắng.
Đối với một bang mà nông nghiệp và năng lượng là trụ cột, cú sốc từ đậu nành có thể làm giảm giá đất, kìm hãm đầu tư và bào mòn sức sống các thị trấn nhỏ. Trong khi đó, chi phí phân bón, hóa chất, đất đai và thiết bị tiếp tục tăng, còn giá hàng hóa thì rơi tự do.
Josh Gackle, hiện giữ chức Chủ tịch Hiệp hội Đậu nành Mỹ, thẳng thắn: “Chi phí sản xuất leo thang, nhưng giá bán lại đi xuống. Đây là nghịch cảnh khó chịu nhất mà nông dân phải chịu.”
Lời hứa và sự thất vọng
Trong nhiệm kỳ đầu, Trump từng áp thuế lên hàng Trung Quốc, kéo theo việc Bắc Kinh cắt giảm mạnh nhập khẩu nông sản Mỹ để tạo đòn bẩy đàm phán. Khi đó, nông dân - phần lớn sinh sống ở các bang Cộng hòa ủng hộ Trump - trở thành đối tượng bị tổn thương trực tiếp.
Đến cuối nhiệm kỳ, hai bên đạt thỏa thuận, trong đó Trung Quốc cam kết mua khối lượng lớn nông sản Mỹ. Nhưng đại dịch Covid-19 khiến cam kết này tan vỡ.
Bước sang nhiệm kỳ thứ hai, chính quyền Trump tuyên bố sẽ bảo vệ nông dân khi mở thêm các mặt trận thuế quan. Tháng 8 vừa qua, Trump thậm chí công khai kêu gọi Chủ tịch Tập Cận Bình tăng gấp bốn lần đơn hàng đậu nành Mỹ, gọi đó là “sản phẩm nông nghiệp mạnh mẽ nhất thế giới”.
Hy vọng lóe lên, nhưng đến nay, vẫn chưa có tiến triển. Khi mùa thu hoạch chỉ còn vài tuần, nông dân cảnh báo tình hình đã đến ngưỡng nguy cấp.
“Tôi thấy như chúng tôi đang cạn thời gian,” Justin Sherlock, 37 tuổi, nông dân ở Dazey, đồng thời là Chủ tịch Hiệp hội Trồng đậu nành North Dakota, nói. Ông cho biết các ngân hàng địa phương siết chặt điều kiện cho vay, khiến nông dân khó mua thiết bị mới, giảm lợi nhuận và tăng nguy cơ đóng cửa.
“Nếu không có thỏa thuận trong vài tuần tới, vấn đề một năm sẽ biến thành khủng hoảng nhiều năm,” Sherlock lo lắng. “Chúng ta mất 40 năm gây dựng thị trường Trung Quốc. Liệu chúng ta có đang đánh mất cả một thế hệ nông dân chỉ vì chiến tranh thương mại?”
Nhà Trắng từng tính đến việc tung gói hỗ trợ khẩn cấp cho nông dân, giống như hồi 2019. Song với thuế nhập khẩu Trung Quốc hiện ở mức 145%, và mới được hạ còn 30% sau thỏa thuận hồi tháng 5, hai bên vẫn bất đồng sâu sắc về nhiều lĩnh vực: từ quyền sở hữu trí tuệ, kiểm soát xuất khẩu vi mạch cho đến quyền tiếp cận thị trường.
Peter Navarro, cố vấn thương mại Nhà Trắng, nói: “Trung Quốc đang phô trương sức mạnh để buộc chúng ta nhượng bộ. Nhưng đàm phán vẫn tiếp diễn.”
Xung đột lợi ích quanh Bộ trưởng Tài chính
Sự tham gia của Bộ trưởng Bessent càng gây tranh cãi khi ông vẫn sở hữu hàng nghìn mẫu đất nông nghiệp tại bang chịu ảnh hưởng trực tiếp.
Trong phiên điều trần xác nhận hồi tháng 1, Bessent từng cam kết sẽ thúc ép phía Trung Quốc thực hiện các cam kết nhập khẩu từ thỏa thuận 2020. Ông nói mình “rất nhạy cảm với vấn đề nông nghiệp” và nhấn mạnh: “Nông dân đã trung thành, 90% cử tri nông thôn bỏ phiếu cho Tổng thống Trump. Lợi ích của họ cũng là lợi ích của ông ấy.”
Thế nhưng, theo thỏa thuận đạo đức của chính phủ, các quan chức cấp cao phải thoái vốn khỏi tài sản có thể bị ảnh hưởng bởi chính sách liên bang. Tháng trước, Văn phòng Đạo đức Chính phủ cho biết Bessent chưa thực hiện đúng cam kết bán đất. Trong thư gửi Ủy ban Tài chính Thượng viện, cơ quan này nhắc nhở ông phải chịu “trách nhiệm cá nhân trong việc tránh xung đột lợi ích”.
Sau cảnh báo, Bessent hứa sẽ hoàn tất thoái vốn trước 15/12. Song giới môi giới đất tại North Dakota nói họ chưa thấy động thái nào cho thấy ông đang bán, ít nhất là công khai.
Việc bán diện tích đất lớn trong thời gian ngắn phụ thuộc nhiều yếu tố: hợp đồng thuê, ai vận hành, tình hình lao động và khả năng mua của nông dân địa phương. Thêm vào đó, việc Trung Quốc từ chối mua đậu nành càng khiến đất nông nghiệp khó bán. Dù giá đất tại bang này tăng hơn 10% mỗi năm trong thập kỷ qua, lãi suất cao và giá nông sản giảm báo hiệu xu hướng chững lại hoặc đi xuống.
“Nếu là người bán, tôi sẽ muốn đưa đất ra thị trường sớm nhất có thể,” Steve Johnson, chủ công ty đấu giá ở Fargo, nhận định. “Trung Quốc không mua đậu nành nữa.”
Chuỗi cung ứng bị nghẽn
Việc Trung Quốc quay lưng tạo ra hiệu ứng dây chuyền khắp chuỗi cung ứng đậu nành Mỹ, từ thang máy chứa ngũ cốc, nhà máy nghiền, cho đến hệ thống vận tải đường sắt.
Không có đầu ra, nông dân buộc phải tìm cách lưu trữ thay vì bán lỗ nặng. Nhiều người dùng túi nhựa trắng khổng lồ hay dựng thêm kho chứa để giữ đậu nành cho tới khi thị trường hồi phục.
Tại Arthur Companies, doanh nghiệp sở hữu nhiều thang máy ngũ cốc ở North Dakota, Giám đốc Kevin Karel đang gấp rút dựng thêm kho tạm chứa tới 7 triệu giạ đậu nành, phủ bạt trên nền nhựa đường. Đồng thời, ông đẩy mạnh xuất khẩu ngô sang thị trường khác để giải phóng không gian.
“Nếu không có Trung Quốc, không gì có thể thay thế,” Karel thẳng thắn.
Dù vậy, Bắc Kinh chưa đóng hẳn cánh cửa. Gần đây, quan chức Trung Quốc sang Washington và North Dakota bàn về khả năng nối lại mua bán. Theo giáo sư Bill Wilson, chuyên ngành kinh tế nông nghiệp tại Đại học Bang North Dakota, Trung Quốc vẫn muốn giữ quyền tiếp cận đậu nành Mỹ như một giải pháp dự phòng khi nguồn cung từ Brazil gặp trục trặc.
Nhưng ông cũng cảnh báo: “Tôi chưa bao giờ thấy một cú sốc nông nghiệp nào lớn đến thế trong 43 năm giảng dạy. Đây là giai đoạn vô cùng biến động.”
shared via nytimes,
