Đàn ông thường gục ngã trong im lặng
17/04/26
 |
| Ảnh: Claire Merchlinsky/The New York Times |
Từ bé, nhiều nam giới được dạy rằng đau đớn phải tự nuốt vào trong. Hệ quả là trầm cảm dễ bị bỏ sót, rượu và ma túy dễ trở thành chỗ trú ẩn, việc tìm kiếm giúp đỡ bị hiểu như một thất bại. Cái giá của kiểu nam tính ấy hiện rõ trong số liệu sức khỏe tinh thần.
Trước khi một cậu bé hiểu đầy đủ buồn bã là gì, nó thường học được cách không biểu lộ nỗi buồn. Đừng khóc. Đừng than. Đừng dựa vào ai. Đừng làm quá. Đừng yếu đuối. Những mệnh lệnh ấy hiếm khi được đọc lên như một giáo trình, nhưng chúng có mặt ở khắp nơi: trong gia đình, trong trường học, trong bạn bè, trong phim ảnh, và trong cả cách xã hội thưởng cho sự cứng rắn hơn là thành thật.
Khi những cậu bé ấy lớn lên, bài học không biến mất. Nó chỉ đổi hình. Trở thành người đàn ông không đi trị liệu vì “có gì đâu mà phải nói”. Người chồng nổi nóng triền miên mà không hề nghĩ đó có thể là trầm cảm. Trở thành người cha mới sinh con chỉ biết gồng lên đỡ vợ, còn bản thân lặng lẽ kiệt sức. Trở thành người đàn ông lớn tuổi uống nhiều hơn, ngủ ít hơn, nhưng chẳng ai hỏi ông có đang tuyệt vọng hay không.
Một khảo sát năm 2024 trên khoảng 70.000 người trưởng thành ở Mỹ cho thấy khoảng 20% nam giới từng trải qua vấn đề sức khỏe tinh thần như lo âu hoặc trầm cảm trong năm trước đó. Nhưng nam giới nhìn chung ít tìm đến chăm sóc hơn phụ nữ, mất lâu hơn để hồi phục, và dễ bỏ dở điều trị hơn. Cùng lúc, họ có khả năng lạm dụng rượu và ma túy cao hơn đáng kể, và trong năm 2023, số nam giới chết vì tự sát cao gần gấp bốn lần phụ nữ. Hệ thống văn hóa dạy đàn ông phải tự xoay xở hóa ra không làm họ mạnh hơn. Nó chỉ khiến họ khổ sở trong im lặng lâu hơn.
Trầm cảm ở đàn ông không phải lúc nào cũng như trầm cảm
Một trong những lý do khiến sức khỏe tinh thần của đàn ông dễ bị bỏ sót vì xã hội và đôi khi cả y học vẫn đang tìm kiếm trầm cảm bằng khuôn mặt không phải lúc nào cũng hiện diện.
Nam giới được chẩn đoán trầm cảm với tỷ lệ chỉ khoảng bằng một nửa phụ nữ. Nhưng nhiều chuyên gia cho rằng con số ấy có thể gây hiểu lầm. Ngoài những biểu hiện quen thuộc như mệt mỏi, mất hứng thú hoặc u uất, đàn ông dễ bộc lộ trầm cảm qua những thứ ít được gắn nhãn hơn: cáu giận, bực bội, hành vi liều lĩnh, hoặc các triệu chứng thể chất như đau đầu và đau dạ dày. Kiểu biểu hiện này thường được gọi là “trầm cảm kiểu nam giới”, và khi tính tới nó, chênh lệch giữa nam và nữ gần như biến mất.
Điều đó quan trọng, bởi rất nhiều đàn ông không nghĩ mình đang buồn. Họ chỉ nghĩ mình đang bực. Họ không nói “tôi kiệt sức”. Họ nói “dạo này cái gì cũng làm tôi phát điên”. Họ không nói “tôi tuyệt vọng”. Họ uống thêm vài ly rượu, kiếm việc gì đó để lao vào, hoặc cắt đứt dần các mối quan hệ. Đôi khi, người đầu tiên nhìn thấy vấn đề không phải là bản thân họ, mà là người sống chung với họ.
Làm cha có thể là cú sốc tâm lý
Có lẽ ít vai trò nào được lãng mạn hóa hơn vai trò làm cha. Nhưng sự chuyển đổi ấy không chỉ là niềm vui. Nó còn là cú sang chấn với bản sắc, giấc ngủ, tài chính, nhịp sống và cảm giác kiểm soát.
Nếu trầm cảm sau sinh ở phụ nữ được công nhận rộng rãi, thì ở đàn ông nó vẫn thường bị bỏ qua. Dữ liệu cho thấy, 10% những ông bố mới sinh con được chẩn đoán trầm cảm sau sinh. Với những người có tiền sử lo âu hay sức khỏe tinh thần không ổn định, giai đoạn này có thể làm triệu chứng quay trở lại mạnh hơn. Nhưng nhiều ông bố mới lại nghĩ vai trò duy nhất của họ là chăm vợ, lo tiền và giữ bình tĩnh, còn bản thân phải chịu đựng cho qua.
Sai lầm ấy phổ biến và tốn kém. Chăm sóc một gia đình mới không đồng nghĩa với việc bỏ mặc chính mình. Ngủ tốt hơn, ăn tử tế hơn, vận động đều hơn và giữ kết nối với bạn bè hoặc những điểm tựa ngoài gia đình nghe có vẻ như các lời khuyên nhỏ. Nhưng chính những thứ nhỏ ấy thường quyết định liệu một người cha mới sẽ đi qua giai đoạn này như một thử thách hay như sự sụp đổ âm thầm.
Nhóm rủi ro cao nhất lại là nhóm ít được nhắc đến nhất
Trong tưởng tượng phổ biến, rủi ro tự sát thường gắn với tuổi trẻ, khủng hoảng kinh tế hoặc những cuộc đời đã hiện rõ bất ổn. Nhưng số liệu lại chỉ ra một bức tranh khác phức tạp hơn. Nhìn chung, người trung niên và cao tuổi là nhóm có rủi ro cao nhất, và tỷ lệ cao nhất nằm ở nam giới trên 75 tuổi. Trong đó, nam giới da trắng lớn tuổi là nhóm đặc biệt đáng lo. Ở nhiều cộng đồng khác, nguy cơ tự sát đạt đỉnh trước tuổi 35 rồi giảm dần. Với đàn ông da trắng, nó tăng lên theo tuổi.
Điều này quan trọng vì trong nghiên cứu và vận động chính sách, sự chú ý thường dồn vào các nhóm dễ bị tổn thương về kinh tế, xã hội hơn. Nhưng một người đàn ông lớn tuổi, có vẻ ổn định hơn về tài sản, không vì thế mà miễn nhiễm với cô đơn, mất mục đích sống, giấc ngủ tệ đi hay việc uống rượu ngày một nhiều. Ngược lại, chính vẻ “ổn định” ấy đôi khi làm người khác bớt cảnh giác với các tín hiệu suy sụp.
Tập luyện là liều thuốc tốt
Hầu như mọi chuyên gia đều đồng ý ở một điểm: điều bảo vệ đàn ông tốt nhất trước khủng hoảng tâm lý là kết nối với người khác. Với nhiều người, vận động là con đường hiệu quả để có được điều đó. Chơi thể thao, tập gym, chạy cùng bạn, gia nhập một đội nhóm, đó không chỉ là vận động thể chất; đó còn là những hình thức tạo ra nhịp điệu, cộng đồng và cảm giác thuộc về.
Nhưng ngay cả ở đây, nam tính kiểu thành tích cũng có thể phá hỏng điều tốt đẹp. Nhiều người đàn ông được dạy rằng nếu muốn “vượt qua” giai đoạn xuống tinh thần, họ phải làm điều gì đó thật ngoạn mục: chạy marathon, ép cơ thể tới giới hạn, lột xác hoàn toàn. Thực tế lại giản dị hơn nhiều. Một nghiên cứu năm 2018 cho thấy những người tập thể thao đồng đội, đạp xe hoặc đi gym khoảng 3 – 5 lần mỗi tuần có ít ngày tinh thần tồi tệ hơn mỗi tháng. Với sức khỏe tinh thần, sự đều đặn thường hữu ích hơn anh hùng tính.
Đàn ông có thể là nạn nhân, và họ hiếm khi nói ra
Một khoảng mù khác trong nhận thức là bạo hành trong quan hệ thân mật. Phụ nữ chịu bạo hành gia đình với tỷ lệ cao. Nhưng điều đó không có nghĩa đàn ông không thể là nạn nhân. Gần một trong bảy nam giới từng trải qua bạo lực thể xác từ bạn đời.
Sự xấu hổ, cô lập và nỗi sợ bị cười nhạo khiến nhiều người không kể điều đó với bất kỳ ai, kể cả nhân viên y tế. Một số tin rằng không ai sẽ tin mình. Một số khác không có ngôn ngữ để gọi tên điều đang xảy ra. Khi một nền văn hóa gắn nam tính với quyền kiểm soát và sức mạnh, việc thừa nhận mình là người bị tổn thương trở nên đặc biệt khó khăn. Nhưng chính ở đây, cái giá của im lặng lại lớn hơn bao giờ hết.
Đàn ông bắt đầu tìm đến giúp đỡ nhiều hơn
Dẫu bức tranh còn nhiều mảng tối, vẫn có thay đổi đáng kể. Số đàn ông tìm kiếm hỗ trợ tâm lý vào năm 2023 cao gấp hơn ba lần so với năm 2014. Đó chưa phải cuộc cách mạng, nhưng ít nhất là dấu hiệu cho thấy kiểu nam tính cũ, thứ buộc đàn ông phải chịu đựng một mình đang bị bào mòn dần.
Một hiểu lầm khác cũng cần được phá bỏ: trị liệu không chỉ dành cho lúc khủng hoảng. Người ta không cần đợi đến khi hôn nhân bên bờ đổ vỡ, rượu trở thành cứu cánh, hay ý nghĩ tự sát bắt đầu hiện ra mới được phép tìm gặp chuyên gia. Cũng không cần hiểu rõ toàn bộ cảm xúc trước khi bước vào phòng trị liệu. Không biết chính xác mình đang thấy gì không phải là dấu hiệu thất bại; đôi khi, đó chính là lý do để bắt đầu.
Rốt cuộc, điều nhiều nhà tâm lý muốn đàn ông hiểu có lẽ rất đơn giản: mạnh mẽ không phải là chịu đựng lâu hơn. Nhiều khi, mạnh mẽ là nhận ra mình không ổn và cho phép một người khác bước vào giúp mình đứng vững hơn.
shared via nytimes,
