Chi nhiều tiền có giúp sống khỏe, sống lâu hơn?
04/05/26
 |
| Ảnh: Dadu Shin |
Khát vọng sống lâu và khỏe mạnh đang nuôi lớn một ngành công nghiệp đắt đỏ, từ bác sĩ riêng đến thực phẩm bổ sung. Nhưng giữa những lời hứa về “trường thọ”, câu hỏi quan trọng hơn là: nên chi tiền vào đâu để thật sự cải thiện sức khỏe?
Giấc mơ sống lâu trong hình hài mới
Con người có lẽ luôn muốn sống lâu và khỏe hơn. Từ giấc mơ trẻ mãi không già trong các truyền thuyết cổ đại đến những liệu pháp trường thọ, lời hứa cốt lõi không thay đổi nhiều: tìm đúng phương pháp, dùng đúng thứ, và tuổi già có thể được trì hoãn.
Ngày nay, giấc mơ ấy được gọi bằng khái niệm hiện đại hơn: healthspan – số năm sống khỏe, không chỉ số năm sống lâu. Mong muốn ấy tạo ra một ngành công nghiệp trường thọ ngày càng lớn, đặc biệt phục vụ những người có khả năng chi trả cao.
Ở mặt nghiêm túc của thị trường là các phòng khám với mô hình bác sĩ riêng thu phí thường niên. Xuất hiện từ thập niên 1990 tại Mỹ, các phòng khám này thường không nhận bảo hiểm, mà thu trực tiếp từ bệnh nhân. Mức phí có thể từ 4.000 USD đến hơn 45.000 USD mỗi năm. Đổi lại, bệnh nhân có nhiều thời gian hơn với bác sĩ, được liên lạc dễ hơn và có thể tiếp cận một số dịch vụ xét nghiệm, chụp chiếu ngay tại chỗ.
Điểm đáng nói là bác sĩ riêng không nhất thiết được đào tạo tốt hơn bác sĩ trong hệ thống truyền thống. Khác biệt nằm ở thời gian. Một bác sĩ theo mô hình này thường chỉ chăm sóc khoảng 20% – hoặc ít hơn – số bệnh nhân mà một bác sĩ dựa vào bảo hiểm phải phụ trách. Trong y tế hiện đại, sự chú ý của bác sĩ trở thành món hàng xa xỉ.
Khi chăm sóc sức khỏe thành đặc quyền
Mô hình bác sĩ riêng phát triển vì đánh trúng nỗi bất mãn phổ biến: nhiều người cảm thấy hệ thống y tế vội, phức tạp và thiếu cá nhân hóa. Một cuộc hẹn ngắn ngủi khó đủ để bàn về giấc ngủ, cân nặng, tiền sử gia đình, xét nghiệm, chế độ ăn và nguy cơ bệnh tật dài hạn.
Với người có tiền, bác sĩ riêng mua được sự thuận tiện. Bệnh nhân có thể gọi trực tiếp cho bác sĩ, được theo dõi sát hơn và không phải chờ đợi quá lâu. Với những người có bệnh phức tạp, điều này có thể rất đáng giá.
Nhưng tiền không tự mua được tuổi thọ. Nó có thể mua khả năng tiếp cận tốt hơn, nhưng không thay thế được những nền tảng cũ kỹ nhất của sức khỏe: ngủ đủ, vận động đều, ăn uống hợp lý, kiểm soát cân nặng và duy trì quan hệ xã hội. Chính các bác sĩ trong ngành trường thọ cũng thừa nhận điều này. Bỏ qua tai nạn chết người, các nguyên nhân tử vong lớn thường nằm ở tim mạch, thần kinh, ung thư và chuyển hóa. Di truyền đóng vai trò quan trọng, nhưng lối sống vẫn là phần có thể tác động.
Mặt ồn ào của ngành trường thọ
Nếu bác sĩ riêng là vỏ ngoài của ngành trường thọ, thì thực phẩm bổ sung là phần ồn ào. Năm 2024, ngành vitamin và thực phẩm bổ sung toàn cầu được định giá 192 tỷ USD. Sản phẩm có thể là viên nén, viên nang, bột hay kẹo dẻo; lời hứa thường xoay quanh năng lượng, miễn dịch, da đẹp, cơ bắp, trí nhớ và tuổi thọ.
Vấn đề nằm ở bằng chứng. Thuốc phải trải qua đánh giá nghiêm ngặt trước khi được kê đơn. Một số vitamin như D, B-12 hay sắt có thể hữu ích nếu xét nghiệm cho thấy thiếu hụt. Nhưng nhiều thực phẩm bổ sung khác thường được dùng tự nguyện, không theo đơn và chịu kiểm soát lỏng hơn thuốc. Cơ quan quản lý Mỹ xem chúng giống thực phẩm hơn là thuốc chữa bệnh.
Điều đó không có nghĩa mọi thực phẩm bổ sung đều vô ích. Một số sản phẩm có lợi trong hoàn cảnh phù hợp. Nhưng thị trường này dễ bị thổi phồng bởi người có ảnh hưởng và các gói thuê bao hằng tháng. Khi sản phẩm được bán bằng nỗi sợ già đi, người tiêu dùng cần thận trọng hơn.
Rủi ro tăng khi bệnh nhân tự phối hợp thuốc kê đơn với thực phẩm bổ sung. Một người đang dùng statin để giảm cholesterol, có thể nghe lời quảng bá rồi tự thêm men gạo đỏ hoặc giảm liều thuốc. Nhưng statin được nghiên cứu hàng chục năm; còn thành phần và liều lượng trong một số sản phẩm bổ sung không phải lúc nào cũng rõ ràng.
Nên chi tiền vào đâu?
Câu hỏi thực tế nhất không phải người giàu có thể mua thêm dịch vụ sức khỏe hay không. Họ có thể. Câu hỏi đúng hơn là khoản chi nào thật sự đáng giá.
Câu trả lời có thể gây thất vọng cho ngành trường thọ: những khoản đầu tư tốt nhất thường không hào nhoáng. Đó là khám sức khỏe có cơ sở, kiểm soát huyết áp và cholesterol, chăm sóc tim mạch, duy trì cân nặng hợp lý, tập luyện sức mạnh, ngủ đủ và ăn uống điều độ. Các thuốc giảm cân thế hệ mới như GLP-1 cũng đang thay đổi cuộc thảo luận về sức khỏe chuyển hóa, nhưng ngay cả thuốc tốt cũng không thay thế được thói quen bền vững.
Ngành trường thọ phát triển vì nó đánh vào mong muốn chính đáng. Ai cũng muốn sống lâu, tỉnh táo, độc lập và ít bệnh tật. Nhưng mong muốn ấy cũng khiến con người dễ bị hấp dẫn bởi lời hứa quá đẹp.
Chi nhiều tiền hơn có thể giúp sức khỏe tốt hơn nếu tiền mua được chăm sóc có chất lượng, phát hiện sớm và tư vấn đúng. Nhưng tiền cũng có thể bị đổ vào những sản phẩm thiếu bằng chứng hoặc các liệu pháp bán cảm giác yên tâm. Trong cuộc đua sống lâu, thứ xa xỉ nhất có lẽ không phải gói khám hàng chục nghìn USD mỗi năm. Đó là thời gian, kỷ luật và khả năng thực hành đều đặn những việc nhàm chán một cách hiệu quả.
shared via nytimes,
