Khi y tế không đưa ra câu trả lời, nhiều phụ nữ bắt đầu hỏi AI
09/04/26
 |
| Margie Smith (bên trái) và Caroline Gamwell đã sử dụng chatbot để hỗ trợ chẩn đoán bệnh. Ảnh: Kaoly Gutierrez và Joanna McGowan/The New York Times. |
Trong một hệ thống y tế lý tưởng, chatbot không nên là nơi bệnh nhân tìm đến khi cơ thể trở nên khó hiểu. Nhưng với không ít phụ nữ sống cùng các bệnh mãn tính phức tạp, đó đang là thực tế. Họ không tìm đến AI vì tin nó giỏi hơn bác sĩ. Họ tìm đến vì đã đi qua quá nhiều phòng khám, quá nhiều chuyên khoa, quá nhiều lần bị gạt đi như thể triệu chứng không đủ rõ, không đủ nghiêm trọng, hoặc không đủ “thật”. Điều đó không biến chatbot thành bác sĩ. Nhưng nó giải thích vì sao một công nghệ đầy lỗi vẫn trở thành chỗ dựa bất đắc dĩ cho những người không còn biết bấu víu vào đâu khác.
Khi mỗi chuyên khoa chỉ nhìn một lát cắt, còn bệnh nhân phải sống với căn bệnh
Năm 2022, Margie Smith đổ bệnh. Bà tìm đến hết bác sĩ này tới bác sĩ khác: bác sĩ dị ứng vì cơn ho kéo dài không dứt, ba bác sĩ phổi vì ho và khó thở, bác sĩ tai mũi họng vì trào ngược nghiêm trọng, bác sĩ tim mạch sau khi gần ngất trong lúc vận động. Ai cũng nhìn thấy một phần. Không ai ráp được cả bức tranh. Smith dần cảm thấy hệ thống y tế hiện đại rất giỏi chia nhỏ cơ thể theo chuyên khoa, nhưng lại vụng về khi phải đối diện một bệnh cảnh nằm vắt ngang nhiều lĩnh vực cùng lúc.
Cuối cùng, bà quay sang Claude. Sau những cuộc trò chuyện dài với chatbot, cộng thêm thông tin từ một nhóm Facebook, Smith đi đến kết luận rằng mình mắc long Covid, và tình trạng ấy kéo theo dysautonomia, một rối loạn thường gặp sau nhiễm virus, khiến cơ thể khó điều hòa nhịp tim, huyết áp, tiêu hóa và thân nhiệt. Giờ đây, bà đi khám với những gợi ý từ AI trong tay, thậm chí chọn bác sĩ một phần dựa vào việc họ có sẵn lòng tiếp nhận vai trò của AI trong quá trình ra quyết định hay không. Bà thừa nhận đây không phải điều lý tưởng. Nhưng đó là lựa chọn còn lại.
Chính điểm ấy làm câu chuyện trở nên đáng suy nghĩ. Chatbot không chiến thắng vì nó hoàn hảo. Nó chen vào vì hệ thống hiện tại để lại quá nhiều khoảng trống mà bệnh nhân phải tự lấp lấy.
Câu chuyện cũ, công nghệ mới
Bệnh nhân từ lâu đã tự chẩn đoán. Họ từng lên diễn đàn, đọc WebMD, lướt Google, hỏi cộng đồng mạng. AI, xét cho cùng, chỉ là phiên bản mới của một thói quen cũ: khi bác sĩ không cho được câu trả lời thuyết phục, người bệnh bắt đầu tự đi tìm lời giải. Nhưng chatbot khác công cụ tìm kiếm ở chỗ nó biết đối thoại. Nó mời người dùng kể thật chi tiết bệnh sử, tải lên kết quả xét nghiệm, phản hồi bằng giọng điệu cá nhân hóa, mạch lạc và đầy thẩm quyền. Chính điều đó khiến nó mạnh hơn Google và cũng nguy hiểm hơn Google.
Một chuyên gia ở Stanford nói, dùng chatbot để xin lời khuyên y tế có rất nhiều vấn đề, nhưng cũng phải nhìn thẳng vào lý do họ làm vậy. Và lý do ấy đặc biệt rõ ở những phụ nữ sống với bệnh mãn tính khó gọi tên. Các bệnh như long Covid, hội chứng mệt mỏi mãn tính, bệnh tự miễn hay rối loạn thần kinh thực vật thường chồng lấn triệu chứng lên nhiều chuyên khoa, kéo dài dai dẳng và khó giải thích bằng một nhãn chẩn đoán duy nhất. Chúng cũng là những nhóm bệnh mà phụ nữ thường bị chậm chẩn đoán hoặc bị xem nhẹ. Khi triệu chứng kéo dài, câu trả lời thiếu vắng, còn sự nghi ngờ từ giới chuyên môn ngày một nhiều, việc tìm đến AI không còn là dấu hiệu mê tín công nghệ. Nó trở thành một cách tự cứu.
Đôi khi AI thật sự giúp tìm ra điều bác sĩ bỏ sót
Điều khiến hiện tượng này khó phán xét dứt khoát vì đôi khi AI thực sự có ích. Patty Costello, một nhà nghiên cứu trải nghiệm người dùng ở Idaho, sống hơn một thập kỷ với những đợt bùng phát buồn nôn, tiêu chảy, ợ nóng và mệt mỏi. Bà đi qua rất nhiều bác sĩ, làm hàng loạt xét nghiệm, nhiều lần thấy có dấu hiệu viêm nhưng không ai đưa ra được chẩn đoán. Năm ngoái, bà kể lại mọi triệu chứng cho Chat GPT. Một trong chín khả năng mà chatbot nêu ra là hội chứng hoạt hóa tế bào mast, một rối loạn miễn dịch trong đó cơ thể phản ứng như thể đang gặp tác nhân nguy hiểm dù không có nguyên nhân rõ ràng. Costello đọc thêm và thấy mọi thứ khớp lạ lùng với cơ thể mình. Bà mang gợi ý đó đến bác sĩ dị ứng, và cuối cùng được chẩn đoán MCAS. Với thuốc men, bà nói mình hiện đã khỏe lại khoảng 80%.
Một trường hợp khác còn đáng chú ý hơn vì bệnh nhân có kiến thức y khoa đủ để không bị chatbot dẫn dắt dễ dàng. Caroline Gamwell, chuyên gia vật lý trị liệu sàn chậu ở Denver, chịu đựng nhiều năm các cơn co thắt, đau vùng chậu. Cô lần lượt được gắn nhãn lo âu, đau cơ xơ hóa, hội chứng mệt mỏi mãn tính rồi triệu chứng tâm thể. Nhưng cô cảm thấy những chẩn đoán ấy không khớp. Năm 2025, cô mô tả triệu chứng cho Chat GPT bằng ngôn ngữ y khoa chính xác, yêu cầu 10 khả năng chẩn đoán, rồi tự tay loại bỏ các gợi ý vô lý để đào sâu vào những hướng có lý hơn. Một trong số đó là hội chứng sung huyết vùng chậu, một bệnh lý mạch máu. Cô đi làm thủ thuật xác nhận và phẫu thuật vào tháng 1. Giờ cô đã hết triệu chứng.
Những câu chuyện như vậy dễ khiến người ta hào hứng quá mức. Nhưng ngay cả những người được AI giúp cũng hiểu rằng thành công ấy không phải chuẩn mực chung. Nó thường đòi hỏi ở người dùng một mức hiểu biết khoa học, hoài nghi và khả năng đặt câu hỏi mà không phải ai cũng có.
AI cũng sai, đôi khi sai theo cách rất nguy hiểm
Một nghiên cứu công bố vào tháng 2 cho thấy khi những người không có đào tạo y khoa được giao các tình huống bệnh lý chi tiết và bảo dùng chatbot để xác định chẩn đoán cùng bước đi tiếp theo, họ chỉ đi tới đáp án đúng chưa tới nửa số lần. Các bác sĩ kể đã gặp những bệnh nhân bị AI làm hoảng sợ vì những bệnh hiểm nghèo không khớp với triệu chứng, cũng như những người bị trấn an sai, vì thế bỏ qua tình trạng nghiêm trọng cần đi khám.
Ngay cả trong quản lý bệnh mãn tính, chatbot cũng rất thất thường. Deborah Holcomb, cựu kỹ sư điện ở San Diego mắc ME/CFS, thấy chúng hữu ích trong việc nhận diện mẫu hình triệu chứng và gợi ý lựa chọn điều trị, nhưng bà không dám thay đổi lớn nếu chưa hỏi bác sĩ. Điều khiến bà lo là chatbot không chỉ được huấn luyện trên bằng chứng tốt nhất, mà còn trên các ngộ nhận phổ biến và cả những ý tưởng giả khoa học lan trong cộng đồng bệnh nhân tuyệt vọng. Bà từng rất lo khi Chat GPT khuyên “tập thể dục đều đặn”, trong khi không chịu được gắng sức là dấu hiệu điển hình của ME/CFS, và chỉ cần vận động nhẹ cũng có thể làm bệnh nặng thêm. Đáng buồn là, đôi khi chính bác sĩ cũng đưa ra lời khuyên sai kiểu đó.
Chatbot không thay được bác sĩ, nhưng nhiều bệnh nhân đã thôi tin rằng bác sĩ sẽ giúp được mình
Điều đáng suy ngẫm không phải AI đã giỏi đến đâu. Mà vì sao nhiều người sẵn sàng chấp nhận rủi ro từ nó. Câu trả lời không hề dễ chịu: bởi họ đã đi qua quá nhiều bác sĩ mà vẫn không được giúp đỡ đúng mức. Họ biết chatbot có thể bịa, có thể sai, có thể quá tự tin. Họ vẫn dùng vì đã quá nhiều lần bị nói rằng triệu chứng chỉ là lo âu, stress, hoặc chỉ là thứ chưa đủ quan trọng để ai đó ngồi xuống lắng nghe đến cùng.
Trong nghĩa đó, AI không chỉ là một công cụ chẩn đoán mới. Nó là tấm gương phản chiếu những điểm mù cũ của y tế hiện đại. Phóng đại cả hy vọng lẫn rủi ro, giúp tìm ra căn bệnh bị bỏ sót, nhưng cũng có thể đẩy người bệnh vào mê cung thông tin. Điều làm AI lan nhanh không phải vì đáng tin tuyệt đối, mà vì đối với quá nhiều người, nó ít nhất còn chịu lắng nghe đủ lâu.
Nếu bệnh nhân đang hỏi AI những câu lẽ ra phải hỏi bác sĩ, thì đây không chỉ là câu chuyện về công nghệ. Nó là lời phê bình âm thầm nhưng rất nặng nề đối với một hệ thống y tế đã khiến quá nhiều người cảm thấy phải tự cứu lấy mình.
shared via nytimes,
