Nicotine và cơn sốt “mẹo sống khỏe” của giới influencer
21/04/26
 |
| Ảnh: Lanna Apisukh/The New York Times |
Làn sóng influencer Mỹ tái thương hiệu hóa nicotine: không phải chất gây nghiện gắn với thuốc lá, nó trở thành công cụ tăng tập trung, bảo vệ não bộ, thậm chí kéo dài tuổi thọ. Điều đó không chỉ phơi bày cách khoa học bị bóp méo, nó cho thấy thời đại này có thể biến nicotine thành sản phẩm sống khỏe.
Nhiều thập kỷ, nicotine có vị trí quan trọng trong trí tưởng tượng công chúng: chất gây nghiện đi cùng thuốc lá, sản phẩm của ngành công nghiệp từng sống nhờ phủ nhận tác hại của chính mình. Nó không phải biểu tượng sức khỏe. Nó là cảnh báo.
Giờ đây, ở một số cộng đồng, điều đó đang bị đảo ngược. Nhiều người trong nhóm influencer sức khỏe mới gần gũi với phong trào Make America Healthy Again (MAHA) – Làm cho nước Mỹ khỏe mạnh trở lại, đang cố giới thiệu nicotine như thứ hoàn toàn khác: chất tăng tập trung, công cụ tăng hiệu suất, thậm chí là liệu pháp tự nhiên bị giới y khoa bôi nhọ oan uổng. Trong câu chuyện họ kể, nicotine không còn là vấn đề; nó được trình bày như một phần của lời giải.
Dave Asprey, gương mặt nổi tiếng trong giới biohacking, nói với hàng triệu người theo dõi rằng nicotine có thể đảo ngược Alzheimer, cải thiện nhận thức, thậm chí tăng tuổi thọ. Jillian Michaels, huấn luyện viên thể hình nổi tiếng, nói cô dùng nicotine liều thấp để bảo vệ não bộ trước Parkinson và Alzheimer, đồng thời cải thiện sự tập trung. Tucker Carlson gọi ZYN, loại túi nicotine là sản phẩm “cứu mạng”, giúp tăng năng suất và “sinh lực nam giới”, thậm chí ví nó như “bàn tay của Chúa xoa bóp hệ thần kinh trung ương”. Ở tầng ngôn ngữ ấy, nicotine không còn là chất gây nghiện, nó được nâng lên thành vật tổ của thứ sức khỏe phản kháng.
Từ chất bị kỳ thị thành “liệu pháp tự nhiên”
Sự tái định vị này không phải ngẫu nhiên. Nó đi rất đúng sách lược của MAHA: nghi ngờ giới chức y tế, coi y học chính thống là hệ thống che giấu “sự thật tự nhiên” và đề cao việc “tự nghiên cứu” như hành động giải phóng. Trong thế giới ấy, những thứ từng bị gắn với rủi ro: mỡ bò, sữa tươi chưa tiệt trùng, peptide, hay giờ là nicotine có thể phục hồi như nạn nhân của âm mưu lớn: giới tinh hoa y tế bôi xấu chúng để bán thuốc kê đơn.
Đó là điều khiến nicotine đặc biệt phù hợp với thời đại này. Vừa đủ gây tranh cãi để tạo cảm giác “bị cấm đoán”, vừa đủ vài dữ liệu sơ bộ về nhận thức để người quảng bá bấu víu vào. Một số influencer trích dẫn các nghiên cứu cho thấy nicotine liều nhỏ có thể cải thiện sự chú ý trong một số hoàn cảnh nhất định, hoặc nhắc tới các giả thuyết sơ khai về Parkinson và Alzheimer. Họ làm điều internet giỏi nhất: lấy một mẩu khả năng nhỏ, bóp méo thành lời hứa lớn, và bán như sự thật.
Một tập podcast mang tên Nicotine is NOT the Villain: What Big Pharma Hides from Parents (Nicotine KHÔNG PHẢI thủ phạm: Những điều các tập đoàn dược phẩm lớn đang che giấu bậc phụ huynh) tóm gọn khá đầy đủ tinh thần ấy. Alex Clark, người dẫn chương trình, nói với khán giả rằng mọi điều họ từng được dạy về nicotine đều là dối trá, nó có thể là “một trong những phương thuốc tự nhiên tốt nhất mà chúng ta có”. Trong logic này, sức hấp dẫn của nicotine không nằm ở dữ liệu, nó nằm ở câu chuyện: nếu hệ thống bảo bạn sợ một thứ, có lẽ chính thứ đó mới là bí mật bị chôn vùi.
Khoa học không nói điều đó
Các bác sĩ và nhà nghiên cứu phản bác dứt khoát. Họ không nói nicotine hoàn toàn vô tác dụng ở mọi mặt. Một chất kích thích như nicotine có thể khiến con người tỉnh táo, bớt lơ đãng, tập trung tốt hơn trong những tình huống nhàm chán. Một số nghiên cứu của bác sĩ Paul Newhouse tại Vanderbilt cũng cho thấy lượng nicotine nhỏ có thể có lợi cho sự chú ý trong vài bối cảnh nhất định, chẳng hạn ở một số người suy giảm nhận thức nhẹ. Nhưng từ đó đến việc gọi nicotine là “bảo vệ não”, “đảo ngược Alzheimer” hay “liệu pháp tự nhiên” là bước nhảy quá xa. Chính Newhouse cũng nói, nhiều tuyên bố đang xuyên tạc nghiên cứu của ông.
Jonathan Foulds, Penn State nói: nicotine không khiến con người thông minh, hài hước hay viết tiểu thuyết hay hơn, nó chỉ giúp một người ở lại với công việc tẻ nhạt lâu hơn một chút. Như mọi chất kích thích, tác dụng ấy đi kèm cái giá dễ đoán: dung nạp và lệ thuộc tăng dần, đến một lúc người dùng cảm thấy mình không thể tập trung nếu thiếu chính thứ từng được quảng bá là “hỗ trợ tập trung”. Adam Leventhal tại USC cảnh báo đó là cách nghiện được hình thành: không phải bằng cú lao dốc bi thảm, mà bằng sự thích nghi từ từ của não bộ.
Ngành thuốc lá không cần sáng tác câu chuyện
Một trong những điều đáng chú ý của làn sóng là nó có lợi cho ngành nicotine.
Doanh số túi nicotine tại Mỹ gần như tăng gấp ba trong khoảng từ tháng 1/2023 – 12/2024. Cùng lúc, các influencer sức khỏe khuếch đại thông điệp mà ngành thuốc lá vốn muốn thúc đẩy từ lâu: nicotine tự thân không phải nguyên nhân chính gây bệnh; vấn đề nằm ở điếu thuốc. Robert F. Kennedy Jr., Bộ trưởng Y tế thậm chí nói, túi ngâm “có lẽ” là cách an toàn nhất để dùng nicotine. Một số công ty nhỏ như Athletic Nicotine đi xa hơn, tự định vị là thương hiệu cho những người “cường độ cao, có ý thức sức khỏe”, muốn tối ưu hiệu suất ở sân đấu, phòng gym hay văn phòng. Ngôn ngữ của thể thao, năng suất và tối ưu hóa thay chỗ cho ngôn ngữ nghiện ngập.
Đây là cú xoay thương hiệu đầy tinh quái. Trong thế giới wellness hiện đại, mọi thứ đều có thể tái đóng gói thành công cụ “tối ưu hóa bản thân”: cà phê thành nootropic nhẹ, nhịn ăn thành chiến lược trao đổi chất, nước đá thành liệu pháp thần kinh, và giờ nicotine thành “chất tăng nhận thức của Mẹ Thiên nhiên”, như cách Asprey gọi. Khi một sản phẩm bước vào hệ sinh thái ấy, nó không còn cần sự chấp thuận đầy đủ của khoa học. Nó chỉ cần câu chuyện đủ quyến rũ và đủ tính phản kháng.
Hệ lụy đến chậm
Các chuyên gia nhấn mạnh nguy cơ lớn nhất không phải người hút thuốc chuyển từ thuốc lá sang sản phẩm ít hại hơn. Nguy cơ là những người chưa từng dùng nicotine bắt đầu thử vì nghĩ đó là sản phẩm “sống khỏe”, rồi lệ thuộc vào nó. Điều này đặc biệt đáng lo ở thanh thiếu niên và người trẻ, bởi nicotine có thể gây hại cho não đang phát triển. Ngoài nghiện, nicotine còn làm tăng huyết áp, nhịp tim, làm cứng thành động mạch và nặng thêm các bệnh tim mạch sẵn có. Nói cách khác, ngay cả khi ít nguy hiểm hơn thuốc lá điếu, nó vẫn không phải món đồ chơi vô hại cho người khỏe mạnh.
Câu chuyện của Mark Dohner, nhạc sĩ, YouTuber 32 tuổi, cho thấy cơ chế vận hành đơn giản đến mức nào. Anh thử túi nicotine sau khi nghe các influencer nói nó giúp “khóa chặt sự tập trung”. Ban đầu, nicotine khiến anh tăng lực nhẹ, rồi thành nghiện. Mỗi lần cố bỏ, anh rơi vào tình trạng sương mù não nghiêm trọng đến mức phải tấp vào lề mua ZYN. Giờ anh vẫn dùng túi nicotine ngay khi thức dậy. Đây là mặt còn lại của lời hứa “tối ưu”: thứ được bán như công cụ kiểm soát bản thân có thể rất nhanh trở thành thứ kiểm soát chính bạn.
Phong trào chống hệ thống tự biến mình thành thí nghiệm
Có một sự mỉa mai trong toàn bộ xu hướng này. Nhiều người quảng bá nicotine nhân danh thái độ hoài nghi với y học chính thống và mong muốn thoát khỏi sự thao túng của Big Pharma. Họ để mình tham gia vào “thí nghiệm sinh học trên người khổng lồ”, dù biết nicotine cực kỳ có hại. Đây là phản khoa học dưới dạng mới: không phủ nhận khoa học, trích vài mẩu dữ liệu có lợi, bỏ qua phần còn lại, gắn cho nó lớp sơn “tự nhiên” và “phản kháng”.
Nếu thật sự có lợi cho sức khỏe, giới y khoa đã khuyến nghị bệnh nhân sử dụng. Leventhal nói, thực tế diễn ra theo chiều ngược lại. Chính khoảng cách ấy, giữa điều bác sĩ nói và điều internet bán là nơi câu chuyện trở nên đáng lo.
Nicotine từng là biểu tượng của kỷ nguyên ngành thuốc lá khi che giấu sự thật và hồi sinh bởi kỷ nguyên khác, nơi influencer, podcast và văn hóa “tự tối ưu” có thể biến một chất gây nghiện thành món hack sức khỏe chỉ bằng vài clip đủ cuốn hút. Vấn đề không chỉ là nicotine. Vấn đề là hệ sinh thái truyền thông, nơi sự nghi ngờ dễ bán hơn bằng chứng, và nơi bất cứ thứ gì có thể đóng gói như “tự nhiên” đều có cơ hội trở thành mốt mới của món hàng đội lốt sức khỏe.
shared via nytimes,
