Liệu pháp tango giúp bệnh nhân Parkinson tìm lại nhịp chuyển động
31/03/26
 |
| Manuel Firmani (ở giữa bên trái) là vũ công tango chuyên nghiệp, người hướng dẫn các buổi workshop, cùng với Veronica Litvak (ở giữa bên phải). |
Điệu nhảy trở thành phương pháp trị liệu
Tango từ lâu được xem là điệu nhảy biểu tượng của Argentina, gắn với sự đam mê, chuẩn xác và cảm xúc mãnh liệt. Nhưng tại một bệnh viện ở Buenos Aires, tango còn mang thêm ý nghĩa khác, trở thành hình thức trị liệu cho bệnh nhân Parkinson.
Mỗi tuần một lần, hơn chục bệnh nhân tới Bệnh viện Ramos Mejía để tham gia lớp nhảy, nơi các động tác đặc trưng của tango được sử dụng nhằm hỗ trợ xử lý những vấn đề về thăng bằng, cứng cơ và phối hợp vận động. Mục tiêu không chỉ là giúp người bệnh di chuyển tốt hơn trong sinh hoạt hằng ngày, mà còn mang lại chỗ dựa tinh thần và cảm xúc từ việc vận động theo âm nhạc.
Chương trình này bắt đầu từ khoảng 15 năm trước. Theo bác sĩ thần kinh Nélida Garretto, một trong những người khởi xướng, cảm hứng đến từ chính một bệnh nhân từng nhảy tango từ nhỏ và nhận ra điệu nhảy này giúp cải thiện đáng kể khả năng đi lại cũng như những trục trặc trong dáng đi. Từ kinh nghiệm đó, nhóm bác sĩ tại bệnh viện bắt đầu phát triển các buổi tập theo hướng trị liệu bài bản hơn, kết hợp giữa hiểu biết thần kinh học và ngôn ngữ vận động của tango.
Vì sao tango hợp với bệnh Parkinson?
Parkinson là căn bệnh thần kinh tiến triển, thường khiến người bệnh gặp khó khăn với những chuyển động tưởng chừng rất đơn giản như bước đi, quay người, đổi hướng hay dừng lại rồi tiếp tục.
Bác sĩ thần kinh Tomoko Arakaki, một trong những người phụ trách chương trình, cho biết bệnh nhân Parkinson thường lúng túng nhất ở những động tác đòi hỏi dừng – đi – dừng liên tiếp. Trong khi đó, tango lại được xây dựng trên chính những bước ngắn, chậm, có nhịp ngắt và sự kiểm soát cơ thể rất rõ. Việc luyện tập những chuyển động như vậy có thể giúp bệnh nhân hình thành chiến lược vận động tốt hơn cho đời sống thường nhật.
Theo bác sĩ Garretto, tango còn hữu ích bởi đây là hoạt động đòi hỏi “đa nhiệm” cùng lúc. Người tập phải tiếp nhận kích thích vận động, tín hiệu thị giác và âm thanh, đồng thời điều phối nhiều chuyển động nhỏ để hoàn thành chuỗi động tác. Chính sự kết hợp đó giúp bệnh nhân tập lại khả năng thực hiện các thao tác nhỏ trong sinh hoạt, từ bước qua ngưỡng cửa, đổi hướng, cúi người cho tới lấy lại nhịp sau khi bị khựng.
Cách buổi trị liệu được tiến hành
Buổi trị liệu thường bắt đầu bằng phần khởi động theo nhóm, đa số xếp thành vòng tròn. Manuel Firmani, vũ công tango chuyên nghiệp trực tiếp hướng dẫn lớp học, cho biết các bài tập khởi động nhằm “đánh thức cơ thể”, giúp mọi người hòa cùng nhau và chuẩn bị cho vận động phía sau.
Tùy thể trạng của từng người trong ngày hôm đó, một số động tác được thực hiện trong tư thế đứng, một số làm khi ngồi. Với bệnh nhân Parkinson, mỗi ngày cơ thể có thể phản ứng khác nhau, nên không thể áp dụng khuôn mẫu cứng nhắc cho tất cả.
Sau phần làm nóng là những bài tập tập trung vào tư thế, thăng bằng và phối hợp. Sau đó, bệnh nhân sẽ bước vào phần khiêu vũ thực sự. Mỗi người được ghép với một bạn nhảy không mắc Parkinson, thường là người thân, bạn bè hoặc tình nguyện viên.
Không khí trong lớp vì thế vừa mang tính trị liệu, vừa rất giàu tính cộng đồng. Đây không phải nơi người bệnh bị đối xử như những người yếu thế, mà là nơi họ được yêu cầu, được hướng dẫn và được tôn trọng như những người đang học kỹ năng.
Những động tác nhỏ nhưng tác dụng lớn
Liệu pháp vận động thông qua khiêu vũ không phải điều hoàn toàn mới. Nó cũng đã được áp dụng với một số bệnh như đa xơ cứng hay Alzheimer. Tuy nhiên, theo Débora Rabinovich, nhà tâm lý học kiêm nhà nghiên cứu đã góp phần xây dựng chương trình tại Argentina, tango có một lợi thế đặc biệt với Parkinson vì nhiều chuyển động của điệu nhảy này trùng với những khả năng mà bệnh nhân thường dần đánh mất.
Ví dụ điển hình là bước lùi. Đây là động tác khó với người mắc Parkinson, bởi khi mất thăng bằng, họ thường ngã ra sau. Tango buộc não bộ phải tập trung vào chính những chuyển động lùi ấy và cả những cử động tinh vi khác, từ đó giúp người bệnh điều chỉnh phản xạ.
Rabinovich nhắc đến sanguchito, bước nhảy cổ điển trong đó bàn chân của một người trượt vào giữa hai chân của bạn nhảy rồi dừng lại. Với bệnh nhân Parkinson, đây là dạng tín hiệu cơ học rất rõ ràng, giúp cơ thể nhận biết vị trí và chuyển động tiếp theo.
Firmani nhấn mạnh yếu tố chuyển trọng lượng từ chân này sang chân kia, vốn là nền tảng của tango. Theo ông, đây là động tác có thể được mang thẳng vào đời sống, chẳng hạn khi bước lên vỉa hè, đi qua ngưỡng cửa, nghiêng người mở tủ lạnh hay xoay thân người khi rửa bát.
Ông nói tango đặt cơ thể vào một vị trí nhất định rồi đưa nó di chuyển theo những hướng cụ thể, trong khi Parkinson lại làm rối loạn trật tự của các chuyển động đời thường. Theo nghĩa đó, tango đang giúp “khôi phục lại trật tự”.
Khi tango trở thành chỗ dựa trong đời sống hằng ngày
Hiệu quả của chương trình không chỉ nằm ở lý thuyết. Có những bệnh nhân tới lớp với gậy chống nhưng sau buổi tập lại ra về mà không cần dùng gậy.
Liliana Garay, 59 tuổi, được chẩn đoán Parkinson từ 20 năm trước và tham gia lớp học từ năm 2011 dù chưa từng có kinh nghiệm nhảy tango. Bà cho biết chương trình đã giúp cải thiện tình trạng cứng cơ và cả cảm giác yếu sức vào những lúc thuốc bắt đầu giảm tác dụng. Ở nhà, mỗi khi triệu chứng xuất hiện, bà tập tổ hợp tám bước tango, xoay bàn chân để vẽ hình số 8 trên sàn.
Khi đang cúi xuống nhặt đồ mà bị khựng người, bà sẽ hít thở, rồi đưa chân ra sau, sang ngang và ra trước giống như trong lớp học. Theo bà, chuỗi động tác ấy giúp cơn cứng cơ dịu đi và bà có thể bước tiếp.
Garay nói điều bà yêu nhất ở lớp tango là cảm giác không bị nhìn như người đáng thương. Không ai xuề xòa với bà chỉ vì bà mắc Parkinson. Mọi người đòi hỏi ở bà như đòi hỏi ở những người khác. Chính điều đó tạo nên sự tự tin hiếm có.
Với nhiều bệnh nhân, lợi ích của tango không chỉ ở chuyển động mà còn ở chỗ nó cho họ cảm giác cơ thể mình vẫn còn có thể biểu đạt, còn có thể đẹp, còn có thể hòa vào âm nhạc và người khác. Rabinovich cho rằng với những người luôn thấy cơ thể phản bội mình, tango mở ra khả năng khác, được cảm nhận thân thể theo một cách hoàn toàn mới. Có khi họ chỉ cử động rất ít, nhưng vẫn có cảm giác như mình thực sự đã nhảy.
Bản sắc và niềm vui sống
Chương trình ở Buenos Aires không phải mô hình duy nhất trên thế giới, ở Mỹ cũng có các lớp tango trị liệu cho bệnh nhân Parkinson. Nhưng điều làm lớp học tại Argentina đặc biệt hơn là bối cảnh văn hóa.
Tango ở đây không chỉ là một bài tập, mà là một phần của ký ức tập thể, là âm nhạc quen thuộc, là bản sắc cộng đồng. Rabinovich cho biết chính sự gắn bó văn hóa này tạo ra sức nâng tinh thần rất lớn cho người tham gia.
Với Garay, tác động ấy mạnh đến mức bà đã tự tổ chức các buổi tiệc tango ở quê nhà Ciudadela. Sau mỗi buổi học tại bệnh viện, bà đều thấy mình thay đổi.
Với bà, tango không chỉ là điệu nhảy, đó còn là sức khỏe.
shared via nytimes,
