Chìa khóa sống thọ có thể nằm trong chính tế bào
26/02/26
Vì sao ty thể trở thành “ngôi sao” mới của giới sức khỏe
Mùa hè năm ngoái, Robert F. Kennedy Jr. – Bộ trưởng Y tế từng nói ông có thể nhận ra ai đó đang gặp “vấn đề về ty thể” chỉ bằng cách nhìn. Ứng viên bác sĩ trưởng Casey Means cũng nhắc đến ty thể nổi bật trong cuốn sách về chuyển hóa và sức khỏe của mình. Trong khi đó, nhiều loại thực phẩm bổ sung đang được quảng bá như bí quyết sống thọ, từ coenzyme Q10, urolithin A đến các sản phẩm tăng NAD+, đều tuyên bố cải thiện chức năng ty thể.
Sự chú ý đột ngột này khiến các nhà khoa học nghiên cứu ty thể vừa ngạc nhiên vừa hào hứng. Tiến sĩ Pinchas Cohen, Hiệu trưởng Trường Lão khoa Leonard Davis thuộc Đại học Nam California, nói: “Tôi không phản đối việc ty thể được đưa ra thảo luận vì nó thực sự quan trọng. Nhưng tôi cũng không rõ vì sao điều này lại bùng lên mạnh như vậy.”
Vậy ty thể là gì? Liệu việc “chăm sóc ty thể” có thực sự giúp kéo dài tuổi thọ?
Ty thể – Nhà máy năng lượng của tế bào
Theo kiến thức sinh học cơ bản, ty thể được gọi là “nhà máy điện” của tế bào. Chúng chuyển hóa thức ăn thành adenosine triphosphate (ATP), dạng năng lượng chính mà tế bào sử dụng.
Tuy nhiên, vai trò của ty thể không dừng lại ở sản xuất năng lượng. Các nghiên cứu gần đây cho thấy chúng còn tham gia vào nhiều quá trình sống quan trọng: hỗ trợ hệ miễn dịch, sản xuất peptide truyền tín hiệu giữa các cơ quan và đảm nhiệm công việc “dọn dẹp” nội bào. Nói cách khác, ty thể giữ vai trò trung tâm đối với sức khỏe tổng thể.
Theo thời gian, số lượng và chức năng của ty thể suy giảm. Trong quá trình tạo năng lượng, ty thể sinh ra các gốc oxy hóa (ROS) – phụ phẩm có thể gây tổn thương cho chính ty thể và các cấu trúc tế bào khác. Khi tuổi tác tăng lên, quá trình này hoạt động kém hiệu quả, ROS được tạo ra nhiều hơn.
Đồng thời, hệ thống tái chế của tế bào, vốn có nhiệm vụ dọn dẹp các tổn thương, cũng hoạt động kém dần. Các “mảnh vỡ” tích tụ, làm gia tăng tổn thương và có thể dẫn đến chết tế bào.
Ty thể có phải nguyên nhân của lão hóa?
Một số chuyên gia tin rằng sự suy giảm chức năng ty thể góp phần gây ra các bệnh liên quan đến tuổi già như Alzheimer và ung thư.
Tiến sĩ Cohen nói, ví chúng như “chim hoàng yến trong hầm mỏ” – dấu hiệu sớm của rối loạn tế bào: “Ty thể có xu hướng ‘đầu hàng’ sớm hơn các thành phần khác vì phải chịu nhiều hao mòn,” .
Tuy nhiên, không phải ai cũng đồng ý rằng ty thể là nguyên nhân chính. Tiến sĩ Vamsi Mootha, Giáo sư sinh học hệ thống tại Trường Y Harvard, cho rằng câu hỏi then chốt là mối quan hệ nhân – quả. Liệu suy giảm ty thể dẫn đến lão hóa, hay chính mô già yếu khiến ty thể trở nên suy yếu?
Đây vẫn là vấn đề chưa có lời giải dứt khoát.
Chăm sóc ty thể bằng lối sống
Dù vai trò nhân quả còn tranh luận, các chuyên gia thống nhất rằng hành vi sống ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe ty thể và những điều tốt cho ty thể cũng tốt cho cơ thể nói chung.
Tập thể dục là biện pháp được chứng minh rõ ràng nhất. Trong một nghiên cứu đáng chú ý, các nhà khoa học sinh thiết cơ đùi của người tham gia trước và sau chương trình tập luyện tám tuần. Kết quả cho thấy số lượng và chất lượng ty thể tăng lên rõ rệt. Cả tập bền và tập kháng lực đều có lợi, nhưng kết hợp hai hình thức mang lại hiệu quả cao nhất.
Tiến sĩ Daria Mochly-Rosen, Đại học Stanford, nói: “Tập luyện tạo ra một chút hao mòn cho ty thể. Nhưng chính điều đó kích hoạt cơ thể tái tạo ty thể mới khỏe mạnh hơn.”
Chế độ ăn uống cũng đóng vai trò quan trọng bởi thực phẩm là nguyên liệu tạo ATP. Ty thể chuyển đổi giữa glucose (từ carbohydrate) và axit béo (từ chất béo), vì vậy nên ưu tiên chế độ ăn cân bằng với carbohydrate giàu chất xơ và chất béo chất lượng cao như từ đậu, ngũ cốc nguyên hạt, cá và bơ.
Các vi chất như vitamin nhóm B và chất chống oxy hóa cũng cần thiết. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa với việc phải dùng thực phẩm bổ sung, nên duy trì chế độ ăn đa dạng, cân bằng.
Ngủ đủ 7-8 giờ/đêm đặc biệt quan trọng, vì đây là thời gian ty thể thực hiện quá trình “dọn dẹp”, loại bỏ các thành phần bị hư hại trong ngày.
Những can thiệp “hào nhoáng” và bằng chứng hạn chế
Các biện pháp như bổ sung NAD+, tắm nước đá, xông hơi hoặc liệu pháp ánh sáng đỏ thường được quảng bá là tốt cho ty thể. Một số nghiên cứu trên động vật cho thấy tăng NAD+ có thể cải thiện chức năng ty thể. Tuy nhiên, phần lớn thử nghiệm trên người chưa chứng minh được lợi ích lâm sàng rõ ràng.
Thậm chí, một số nghiên cứu cho thấy bổ sung chất chống oxy hóa như vitamin C và E có thể mang lại kết quả xấu hơn.
Với các liệu pháp nhiệt, lạnh hoặc ánh sáng đỏ, phần lớn bằng chứng hiện vẫn đến từ nghiên cứu trên động vật hoặc tế bào nuôi cấy, nên hiệu quả thực tế ở người còn bỏ ngỏ.
Sống thọ bắt đầu từ điều quen thuộc
Dù ty thể đang trở thành tâm điểm trong các cuộc thảo luận về sống thọ, thông điệp cốt lõi từ giới khoa học lại khá đơn giản: vận động đều đặn, ăn uống cân bằng và ngủ đủ giấc.
Nếu bí quyết kéo dài tuổi thọ thực sự nằm sâu trong tế bào, con đường tiếp cận nó có thể không nằm ở những sản phẩm đắt tiền, mà ở những thói quen cơ bản đã được chứng minh qua nhiều thập kỷ nghiên cứu.
shared via nytimes,
