Chia sẻ tài sản AI để giải bài toán chi phí sống
23/09/26
 |
| Ảnh: Mia Angioy |
Từ tái phân phối sang sở hữu rộng rãi
Trong chính trị Mỹ, vấn đề nổi bật nhất sau các cuộc bầu cử gần đây là “khả năng chi trả” của nhóm lao động không thuộc 10% giàu nhất. Nỗi lo này đặc biệt rõ ở người trẻ do phải đối mặt với bất ổn kinh tế, triển vọng đi lên suy giảm và nguy cơ thị trường lao động bị công nghệ AI đảo lộn.
Phản ứng quen thuộc của phe Dân chủ cấp tiến là đánh thuế người giàu rồi tái phân phối thu nhập qua các chương trình chính phủ. Cách này có thể hiệu trong ngắn hạn, nhưng không xử lý động lực dài hạn khiến bất bình đẳng tăng tốc trong kỷ nguyên AI. Khi 10% giàu nhất đang sở hữu 93% cổ phiếu trên thị trường tài chính, thách thức không dừng ở lấy bớt của người giàu, mà là mở rộng quyền sở hữu ngay từ đầu.
Vì vậy, trọng tâm nên chuyển từ “tái phân phối” sang “tiền phân phối” tài sản, thông qua mô hình “vốn cơ bản phổ quát”, nơi tất cả mọi người cùng giàu lên nhờ sở hữu một phần chiếc bánh năng suất AI mở rộng. Đây có thể trở thành khẩu hiệu chung của “liên minh bấp bênh”: những người sống nhờ sức lao động đang dần bị máy móc thông minh thay thế công việc.
Tài khoản MAGA và hạt giống vốn phổ quát
Sam Altman – CEO OpenAI từng đề xuất thu nhập cơ bản phổ quát thông qua “Quỹ Cổ phần Mỹ”, được tài trợ bằng việc đánh thuế các công ty trên mức định giá nhất định (2,5% giá trị thị trường/năm) và trả bằng cổ phiếu. Sau đó, lợi tức được phân phối thành khoản thanh toán tối thiểu thường xuyên cho người có thu nhập dưới ngưỡng quy định. Gần đây, ông chuyển trọng tâm sang “tài sản cơ bản phổ quát”: mỗi người nên có phần sở hữu riêng trong tài sản AI tạo ra, vì giá trị ấy sẽ tăng theo thời gian.
Từ tháng 7, chương trình Tài khoản Tiền tệ cho Tăng trưởng và Phát triển (MAGA) – được Quốc hội Mỹ do phe Cộng hòa chi phối thiết lập tự động mở tài khoản 1.000 USD cho trẻ em dưới 8 tuổi là công dân Mỹ. Khoản tiền được các nhà quản lý chuyên nghiệp đầu tư vào thị trường chung, sinh lãi kép cho đến khi người thụ hưởng đủ 18 tuổi. Gia đình có thể đóng thêm tối đa 5.000 USD/năm. Lợi tức đầu tư được ưu đãi thuế khi rút và có thể sử dụng cho giáo dục, khởi nghiệp nhỏ, mua nhà hoặc mục đích khác.
Chương trình hiện được tài trợ khoảng 30 tỷ USD/năm (chỉ đến năm 2028). Chính quyền Tổng thống Donald Trump muốn dùng nguồn thu thuế quan để chi trả. Một trong những giải pháp khả thi là áp “phí chia sẻ năng suất và tài sản” khoảng 1% giá trị thị trường/năm lên tài sản tập trung cao của Big Tech. Từ 2029, khoản này có thể nộp bằng cổ phiếu và duy trì tài khoản MAGA. Khi AI lan sâu vào nền kinh tế, mức phí có thể giảm xuống 0,5% cho tất cả doanh nghiệp trị giá trên 5 tỷ USD (giới hạn 5% tổng vốn cổ phần).
Biến cả cộng đồng thành nhà tư bản
Điểm quan trọng là vốn cơ bản phổ quát không phải mô hình nhà nước sở hữu tài sản. Tiền không đi vào ngân sách chính phủ, các khoản đầu tư đi qua nhà nước như cơ quan thu hộ rồi chuyển sang tài khoản cá nhân, gia đình và đặc biệt vẫn do tư nhân sở hữu. Vì vậy, mô hình này không phải “xã hội chủ nghĩa”; trái lại, nó biến tất cả mọi người thành nhà tư bản.
Các tài khoản MAGA không thể xóa bỏ hố sâu bất bình đẳng tích tụ hàng thập kỷ, nhưng chúng báo hiệu hướng tư duy mới: trong nền kinh tế AI, tài sản phải được tạo và chia sẻ rộng hơn ngay từ cấu trúc sở hữu. Bên cạnh đó, tồn tại đề xuất mới yêu cầu tất cả công ty niêm yết trên ngưỡng định giá đóng góp 2% giá trị bằng cổ phiếu mỗi năm vào quỹ tài sản quốc gia bổ sung cho An sinh Xã hội. Ở Mỹ, mỗi người trưởng thành đủ điều kiện tham gia bầu cử, sẽ nhận tài khoản đầu tư mô phỏng theo thị trường chứng khoán, khóa tối thiểu 20 năm để lãi kép phát huy tác dụng và được miễn thuế khi rút.
Mô hình tiếp theo được thiết kế tương tự quỹ hưu trí bắt buộc của Úc. Nhờ quy mô tham gia lớn, dòng tiền đều đặn từ đóng góp của chủ lao động và người lao động, cùng thời hạn đầu tư dài, từ năm 1991, quỹ đạt 4.200 tỷ USD (lớn hơn GDP của Úc). Nhờ đó, tài sản trung bình của mỗi người trưởng thành ở Úc thuộc nhóm cao nhất thế giới (khoảng 550.000 USD).
Tính bao trùm trong kỷ nguyên AI
Ngày nay, khi máy móc thông minh gây xáo trộn thị trường lao động, mô hình cũ từ thời đại công nghiệp phải dựa vào sức mặc cả của lao động để giành công bằng hiện trở nên lạc hậu. Giá trị lao động suy giảm dẫn đến thu nhập từ sở hữu vốn trở thành hàng rào bảo vệ quan trọng trước nguy cơ bị hạ lương hoặc thất nghiệp.
Các lập luận ủng hộ “dồi dào” nhờ giảm rào cản điều tiết không sai, nhưng không thể tự phân phối công bằng. Tài sản do AI tạo ra dựa trên dữ liệu xã hội cần được chia sẻ rộng hơn,tương tự việc doanh nghiệp đóng vào quỹ An sinh Xã hội và bảo hiểm y tế trở thành điều kiện kinh doanh bình thường.
Các xã hội duy trì thể chế kinh tế bao trùm thường thịnh vượng, trong khi những nơi cho phép của cải và quyền lực tập trung ở đỉnh rất dễ phân rã. Nếu được thiết kế cho kỷ nguyên Al, vốn cơ bản phổ quát có thể đưa nước Mỹ trở lại quỹ đạo tăng trưởng lớn.
shared via noema,
