AI của Alibaba nổi tiếng toàn cầu nhưng khó biến thành cỗ máy kiếm tiền
07/07/26
 |
| Gian hàng triển lãm công nghệ Thượng Hải của Qwen, dòng mô hình trí tuệ nhân tạo do công ty Alibaba của Trung Quốc khởi xướng năm 2023. Ảnh: Wang Gang |
Năm ngoái, các ông lớn công nghệ Trung Quốc nhận được lời mời hiếm hoi đến gặp Chủ tịch Tập Cận Bình tại Đại lễ đường Nhân dân ở Bắc Kinh. Trong hàng ngũ doanh nhân gồm lãnh đạo Huawei, startup robot Unitree và nhiều tên tuổi công nghệ khác, nhân vật gây chú ý bất ngờ xuất hiện: Jack Ma.
Nhà sáng lập Alibaba từng là ngôi sao của kỷ nguyên internet Trung Quốc, nhưng gần như biến mất khỏi công chúng sau năm 2020, khi Bắc Kinh chặn thương vụ IPO trị giá 34 tỷ USD của Ant Group sau những phát ngôn chỉ trích cơ quan quản lý. Sự trở lại của Jack Ma diễn ra trong bối cảnh Alibaba đang tìm lại vị thế bằng hướng đi trí tuệ nhân tạo.
Từ đế chế thương mại điện tử, Alibaba nổi lên như thế lực AI đáng kể của Trung Quốc. Dòng mô hình Qwen của hãng đang nằm trong nhóm hệ thống AI nguồn mở được sử dụng rộng rãi nhất thế giới. Nhưng thành công ấy cũng đặt Alibaba trước câu hỏi khó. Làm sao biến sự phổ biến toàn cầu thành lợi nhuận thực sự?
Thành công nhờ mở cửa công nghệ
Năm 2023, Alibaba ra mắt dòng mô hình AI Qwen và nhanh chóng phát hành nhiều phiên bản dưới dạng nguồn mở. Điều này cho phép lập trình viên, doanh nghiệp và nhà nghiên cứu trên khắp thế giới sử dụng, chỉnh sửa và triển khai mô hình với chi phí thấp hơn nhiều so với các hệ thống đóng của OpenAI hay Anthropic.
Chiến lược này giúp Alibaba giành được sự chú ý đúng lúc. Khi DeepSeek gây tiếng vang với tuyên bố xây dựng mô hình mạnh với chi phí thấp hơn phương Tây, nhà đầu tư toàn cầu bắt đầu quan tâm hơn đến làn sóng AI nguồn mở của Trung Quốc. Bắc Kinh cũng xem công nghệ nguồn mở là trụ cột trong tham vọng biến Trung Quốc thành cường quốc AI.
Đến tháng 1, Qwen trở thành hệ thống AI nguồn mở được tải xuống nhiều nhất thế giới. Theo dữ liệu từ Hugging Face, nơi lưu trữ nhiều dự án AI nguồn mở, các mô hình Qwen được tải khoảng 1 triệu lần/ngày. Với cộng đồng phát triển, Alibaba đã thắng lớn về độ phủ và uy tín kỹ thuật.
Thành công này không đến từ con số không. Trong nhiều năm, Alibaba đã xây dựng hạ tầng dữ liệu và điện toán khổng lồ để phục vụ thương mại điện tử, logistics và điện toán đám mây. Giống Amazon, hãng tận dụng nền tảng bán lẻ trực tuyến để phát triển mảng cloud, từ đó sở hữu hai yếu tố quan trọng cho AI là dữ liệu và sức mạnh tính toán.
Bài toán tiền bạc của nguồn mở
Nhưng độ phổ biến không đồng nghĩa doanh thu. Trong ba tháng đầu năm nay, Alibaba ghi nhận 1,3 tỷ USD doanh thu từ các sản phẩm liên quan đến AI, chưa tới 4% tổng doanh thu. Con số này quá nhỏ so với kế hoạch chi hơn 55 tỷ USD đến cuối năm sau để mở rộng hạ tầng AI.
Đây là nghịch lý của nguồn mở. Khi mô hình được cho phép dùng và chỉnh sửa tự do, nó lan rất nhanh, tạo cộng đồng lớn và chuẩn công nghệ rộng. Nhưng chính sự tự do ấy khiến doanh nghiệp khó thu tiền trực tiếp. Người dùng có thể tải mô hình về, tự triển khai hoặc dùng qua bên thứ ba, thay vì trả phí cho Alibaba.
Áp lực kiếm tiền đang tạo rạn nứt trong nội bộ nhóm phát triển Qwen. Tháng 3, Lin Junyang, kỹ sư trưởng của Qwen, tuyên bố rời Alibaba. Một số kỹ sư chủ chốt khác cũng rời đi cùng thời điểm. Theo những người am hiểu nội bộ, nhóm AI của Alibaba đã chia rẽ vì bất đồng về cách thương mại hóa Qwen.
Trong quá khứ, Alibaba vừa phát hành mô hình nguồn mở mạnh, vừa giữ lại các mô hình lớn nhất và tiên tiến nhất dưới dạng độc quyền. Giờ đây, công ty đang phát tín hiệu chuyển mạnh hơn sang mô hình đóng, buộc khách hàng trả tiền để sử dụng. Riêng trong tháng 4, Alibaba tung ra ba mô hình độc quyền chỉ trong vài ngày.
Chi phí AI ngày càng nặng
Sự thay đổi này phản ánh thực tế khắc nghiệt của ngành AI. Xây dựng mô hình hàng đầu cực kỳ tốn kém. Các công ty phải đầu tư vào trung tâm dữ liệu khổng lồ, chip chuyên dụng và lượng điện năng rất lớn. Với doanh nghiệp Trung Quốc, khó khăn còn lớn hơn vì các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Mỹ hạn chế khả năng tiếp cận chip AI tiên tiến.
Thiếu sức mạnh tính toán đang là rào cản lớn với các startup và phòng thí nghiệm AI Trung Quốc. Để duy trì năng lực cạnh tranh với Thung lũng Silicon, họ phải chi mạnh hơn cho hạ tầng. Một số startup như MiniMax và Z.ai đã lên sàn để huy động vốn. Với tiềm lực lớn hơn, Alibaba cũng không thể mãi chấp nhận mô hình phổ biến rộng nhưng thu tiền ít.
Thị trường chứng khoán đã phản ánh áp lực ấy. Trong khi cổ phiếu AI toàn cầu tăng mạnh, cổ phiếu Alibaba tại Hồng Kông đã giảm 37% trong năm nay, sâu hơn mức giảm của thị trường chung.
Alibaba còn đối mặt rủi ro địa chính trị. Lầu Năm Góc gần đây đưa công ty vào danh sách đen các doanh nghiệp bị cho là hỗ trợ quân đội Trung Quốc, cáo buộc mà Alibaba phủ nhận. Anthropic và OpenAI cũng cáo buộc một số công ty Trung Quốc, trong đó có Alibaba, thu thập dữ liệu từ hệ thống AI của họ để thúc đẩy phát triển mô hình.
Với Alibaba, Qwen là bằng chứng cho thấy hãng vẫn có thể tạo ra công nghệ đẳng cấp thế giới. Nhưng để biến công nghệ ấy thành doanh nghiệp bền vững, công ty phải giải bài toán giữ tinh thần nguồn mở để thu hút cộng đồng, đồng thời xây được sản phẩm đóng đủ hấp dẫn để khách hàng trả tiền. Trong cơn sốt AI hiện nay, Alibaba không thiếu người dùng. Điều họ còn thiếu là công thức kiếm tiền rõ ràng.
shared via nytimes,
